03 دسامبر 2009

تاریخچه صد ساله جایزه صلح نوبل؛ تاکیدی بر اهمیت این جایزه

واشنگتن – جایزه صلح نوبل به اشخاص و یا گروه هایی تعلق می گیرد که تلاش های خود را وقف ایجاد صلح بین کشورها و یا از بین بردن یا کاهش دادن نیروهای ارتشی ثابت کشورها کرده اند و یا کنفرانس ها و همایش های بین المللی صلح را برگزار کرده اند.

به گفتۀ مؤسسۀ نروژی نوبل "از زمان جنگ جهانی دوم، جایزۀ صلح نوبل اصولاً به تلاش های انجام شده در چهار زمینه اهدا شده است: کنترل تسلیحات و خلع سلاح، مذاکرات صلح، دموکراسی و حقوق بشر، و تلاش برای ایجاد جهانی سازمان یافته تر و صلح آمیز تر."

کمیته نروژی جایزه نوبل در اسلو در 9 اکتبر اعلام کرد که این کمیته "تصمیم گرفته است جایزه صلح نوبل سال 2009 را به پرزیدنت اوباما به دلیل تلاش های خارق العاده او در راستای تقویت دیپلماسی بین المللی و همکاری بین ملت ها اهدا کند. این کمیته اهمیت ویژه ای برای دیدگاه های اوباما در زمینۀ ایجاد جهانی بدون تسلیحات اتمی و تلاش های او در راستای این هدف قایل است."

اوباما در 10 دسامبر در تالار شهر اسلو جایزه صلح نوبل را دریافت خواهد کرد و بدین ترتیب تبدیل به سومین رییس جمهور آمریکا خواهد شد که در زمان تصدی سمت ریاست جمهوری این جایزه را دریافت کرده است. او مدال نوبل، یک گواهی شخصی و مبلغ این جایزه که برابر با یک میلیون دلار است را دریافت خواهد کرد. به گفتۀ رابرت گیبز، وزیر مطبوعات کاخ سفید، رئیس جمهوری این پول را به فعالیت های خیریه اختصاص خواهد داد.

کمیتۀ نوبل در بیانیه خود گفته است: "کمیتۀ نروژی نوبل 108 سال است که دقیقاً برای پیشبرد همان سیاست های بین المللی و رویکردها و طرز برخوردی که اکنون اوباما نماینده و سخنگوی پیشتاز آن در جهان به شمار می رود، تلاش می کند."

با وجود اینکه جایزۀ نوبل هرساله در پنج زمینه مختلف اهدا می شود، اما جایزه صلح نوبل یکی از معتبرترین جوایز در جهان به شمار می رود، و برندگان پیشین این جایزه شامل برخی از محترم ترین و بانفوذترین اشخاص قرن گذشته بوده اند.

اما به طور کلی بنیانگزار جایزۀ نوبل – یک شیمیدان سوئدی در قرن نوزدهم که ثروت زیادی را به واسطه اختراع دینامیت به دست آورده بود – نسبت به کسانی که برندۀ جایزۀ او شده اند، کمتر شناخته شده است. طنز نهفته در این موضوع که جایزه صلح به نام مخترع دینامیت نامیده می شود، سبب شکل گیری این باور و افسانه شده است که آلفرد نوبل به علت اختراع خود عذاب وجدان داشت، و جایزه نوبل را برای جبران این عذاب وجدان تاسیس کرد.

با این حال، ایروین آبرامس، نویسنده چندین کتاب در مورد جایزۀ صلح نوبل، این افسانه را نادرست می داند، و توضیح می دهد که آلفرد نوبل به طور جدی به کاربردهای غیرنظامی اختراع خود مانند ساخت کانال ها و معادن، و ساخت و سازهای اقتصادی علاقمند بود. مانند بسیاری از اکتشافات علمی دیگر، مهندسان نظامی برای اختراع او نیز موارد استفاده و کاربردهای دیگری یافتند.

در حقیقت، نوبل در ابتدا قصد تاسیس و اهدای جایزه صلح را نداشت. نوبل به عنوان یک مخترع خودآموخته که هیچ مدرک دانشگاهی ای نداشت، می خواست سایر پژوهشگران و محققان مشتاق را تشویق کند. در نهایت او تصمیم گرفت ثروت خود را در اختیار یک موسسۀ سوئدی بگذارد تا جوایزی را در رشته های فیزیک، شیمی، پزشکی و ادبیات اهدا کند.

اما در اواخر عمر نوبل، دوست او، برتا فون ساتنر، بارونس اتریشی، او را تشویق کرد تا جایزه ای را نیز به فعالیت در زمینه ایجاد صلح اختصاص دهد. فون ساتنر از سازمان دهندگان اصلی یک جنبش بین المللی صلح و نویسنده رمان اسلحه هایتان را پایین بیاورید (Die Waffen nieder) بود.  

در وصیتنامه نوبل آمده است که جایزه صلح نوبل باید به شخصی تعلق گیرد "که بیشترین و یا بهترین فعالیت ها و تلاش ها را در راستای ایجاد دوستی و اتحاد بین کشورها؛ از بین بردن و یا کاهش دادن نیروهای ارتشی ثابت؛ و برگزاری و حمایت از کنفرانس ها و همایش های صلح انجام داده است."

در چند مورد این جایزه به طور مشترک به کسانی که کنفرانس ها و همایش های صلح را برگزار کرده بودند، اهدا شده است. در سال 1973، هنری کیسینجر از ایالات متحده و لی دوک تو از ویتنام شمالی برای پیمان آتش بسی که دوام چندانی نداشت، برندۀ این جایزه شدند. لی دوک از دریافت این جایزه خودداری کرد.

اما "تلاش برای ایجاد دوستی و اتحاد بین کشورها" به کرات به عنوان دلیل اهدای جایزه صلح نوبل ذکر شده است، خصوصاً به محافظان و حامیان حقوق بشر. اولین مورد از این موارد هنگامی بود که آلبرت لوتولی وون در سال 1960 جایزۀ صلح نوبل را به دلیل تلاش هایش در زمینه حقوق مدنی در آفریقای جنوبی دریافت کرد.

از آن زمان تا کنون جایزۀ صلح نوبل به چهره های مختلفی اهدا شده است؛ شامل مارتین لوتر کینگ جونیور (1964) برای رهبری جنبش حقوق مدنی ایالات متحده؛ آدولفو پرز اسکوییول (1980) برای فعالیت در زمینه حقوق بشر در آمریکای لاتین؛ لخ والسا (1983) برای مبارزه برای حقوق کارگران در لهستان؛ اسقف دزموند توتو (1984) برای مبارزه با آپارتاید در آفریقای جنوبی؛ دالایی لاما (1989) برای تلاش هایش در زمینه حقوق مردم تبت؛ و اسقف بلو (1996) برای تلاش هایش در زمینه محافظت و حمایت از مردم تیمور شرقی.

اولین جایزۀ صلح نوبل در سال 1901، پنج سال پس از مرگ نوبل، اهدا شد. نام برندگان جوایز نوبل هر سال در ماه اکتبر، ماه تولد نوبل، اعلام می شود، و سپس جوایز در 10 دسامبر، سالروز مرگ نوبل، اهدا خواهد شد. در برخی سال ها جایزۀ نوبل به طور مشترک به چند نفر اهدا و یا به یک موسسه و سازمان اهدا می شود. در برخی سال ها نیز جایزه نوبل اهدا نمی شود، که این امر طی جنگ های قرن بیستم چندین بار اتفاق افتاده است.

نامزدهای جایزۀ صلح نوبل از بین اعضای کمیتۀ نوبل، اعضای دولت های ملی کشورها، اعضای سایر سازمان های رسمی، و برندگان پیشین این جایزه انتخاب می شوند. معمولاً در حدود 150 نامزد برای دریافت این جایزه در نظر گرفته می شوند.

جایزه صلح نوبل همواره به عنوان آخرین جایزۀ نوبل اعلام می شود، و شامل یک جایزه نقدی یک میلیون دلاری نیز است. تا سال 1947 مراسم اهدای این جایزه در سالنی در موسسه نوبل برگزار می شد، و از آن سال محل برگزاری این مراسم به مکانی بزرگتر در سالن کنفرانس یک دانشگاه منتقل شد. در سال 1990 که میخاییل گورباچف برندۀ جایزه صلح نوبل شد، مکان برگزاری مراسم اهدای این جایزه به تالار شهر اسلو که دارای بیش از هزار صندلی می باشد، منتقل شد. به گفته موسسۀ نروژی نوبل، هیچ کس به طور مشخص نمی داند که چرا آلفرد نوبل می خواست جایزه صلح نوبل به طور ویژه توسط یک کمیته نروژی اهدا شود – و یا اصولاً به چه دلیلی او خواستار مشارکت و حضور نروژ در پروسه جوایز نوبل بود.

به گفته آن کلینگ، کتابدار موسسه نوبل، در سال 1922 تغییر مهمی اتفاق افتاد. طبق قوانین، برنده جایزۀ صلح نوبل باید تا شش ماه پس از دریافت این جایزه درباره فعالیت ها و تلاش های خود سخنرانی کند. با توجه به این موضوع که مراسم اهدای جایزه مورد توجه بسیاری از چهره های معتبر و برجستۀ خارجی و رسانه های مختلف قرار داشت، موسسۀ نوبل تصمیم گرفت که برنده جایزه صلح نوبل باید سخنرانی خود را در روز دریافت این جایزه ایراد نماید.

کلینگ به یاد می آورد که یکی از تاثیرگذارترین و محبوب ترین سخنرانی ها در سال 1986 توسط الی ویزل صورت گرفت. ویزل که یکی از نجات یافتگان از اردوگاه های کار اجباری نازی ها بود، گفت "به یادآوری گذشته و خاطرات، عملی شرافتمندانه و ضروری است."

طی سال های پس از اهدای اولین جایزۀ نوبل، اعتبار و شهرت این جایزه به اندازه ای افزایش یافته است که بدون شک خود نوبل نیز تصورش را نمی کرد. دیوید مورلی، مدیر کانادایی سازمان پزشکان بدون مرز (MSF) گفت یک کانال تلویزیونی ساعت 5 صبح به او تلفن کرد و او را از خواب بیدار کرد تا به او اطلاع دهد که سازمانش جایزۀ صلح نوبل سال 1999 را دریافت کرده است، و در همان زمان با او مصاحبه کردند. مورلی گفت به دلیل محبوبیت و اعتبار این جایزه، میزان کمک های مالی ارایه شده به MSF در کانادا چهاربرابر شد و سازمان او اکنون در بین مقامات و مسئولان دولتی اعتبار بیشتری کسب کرده است.

اعطای این جایزه اغلب بحث برانگیز است. پنج عضو کمیته انتخاب برنده جایزه نوبل توسط مجلس نروژ انتخاب می شوند و در نتیجه میزان قدرت نسبی احزاب سیاسی در مجلس نروژ در ساختار این کمیته تاثیرگذار خواهد بود.

در سال 1935، کارل فون اوسیتسکی، یک روزنامه نگار صلح طلب که توسط آدولف هیتلر بازداشت شده بود، توسط دوستانش که می خواستند از او محافظت کنند، به عنوان نامزد جایزۀ صلح نوبل معرفی شد. آنها انتظار نداشتند که او این جایزه را دریافت کند، اما او برنده جایزه نوبل شد. وزیر خارجۀ نروژ و نخست وزیر سابق این کشور برای آنکه موجب ناراحتی و رنجش حکومت نازی ها نشوند، از این کمیته خارج شدند.

از آن زمان به بعد به هیچ یک از اعضای دولت اجازه داده نشده است تا در این کمیته عضو شوند. در سال 1977 طبق قانونی جدید اعضای مجلس نیز از عضویت در این کمیته منع شدند.

با توجه به این موضوع که روند انتخاب برنده توسط این کمیته روندی مخفیانه است، همواره دلیل برنده شدن برخی از نامزدها و برنده نشدن سایر آنها مورد سوال بوده است. گاندی هیچگاه برنده جایزه صلح نوبل نشد، و تولستوی نیز جایزه نوبل ادبیات را دریافت نکرد.

در حالیکه نوبل در اصل دوست داشت این جایزه به عنوان یک مشوق به جوانان داده شود، اما اغلب جایزه نوبل به افراد پیر برای کارها و دستاوردهای پیشین آنها داده می شود. میانگین سن تمامی دریافت کنندگان جایزه نوبل 63 سال است. با این حال، طی سال های اخیر روند انتخاب کاندیداهای جوان تر گسترش یافته است و میانگین سن برندگان جوایز نوبل به 50 تا 59 سال کاهش یافته است. ممکن است کمیتۀ نوبل در تلاش باشد تا با انتخاب افرادی جوان تر به آنها اجازه دهد تا پس از برنده شدن نیز تا چندین سال به فعالیت ها و کارهای خود ادامه دهند.

مراسم 10 دسامبر در اسلو یک مراسم باشکوه رسانه ای همراه با نمایش های مختلف، سخنرانی، یک شام شاهانه و کنسرتی با حضور ستاره های مشهور خواهد بود. دزموند توتو، برندۀ پیشین جایزه صلح نوبل می گوید که به یادماندنی ترین لحظه برگزاری این مراسم در سال 1984 هنگامی بود که همه حضار به دلیل یک تهدید امنیتی سالن را ترک کردند. در خارج از سالن همه مشغول خواندن یک سرود حقوق مدنی بودند. اسقف توتو گفت که این لحظات برای او لذت بخش ترین قسمت مراسم بود، زیرا او در کنار مردم عادی بود.