12 جون 2008

کمک به گلّه داران در شاخ آفریقا

آن ماری دل کاستيلو[1] و جان گراهام[2]

در اتيوپی، نوعی همکاری مبتکرانه ميان يکی از سازمانهای کمکهای خارجی دولت آمريکا و سازمانهای غير دولتی به چوپانان این اجازه را داده است که نه تنها از خشکسالی جان سالم بدر برند بلکه زندگی خود را نیز از نو بسازند.

آن ماری دل کاستيلو و جان گراهام در سازمان توسعه بين المللی آمريکا (USAID) کار می کنند. دل کاستيلو مشاور  سياستگزاری اداره غذا برای صلح در واشنگتن است  و گراهام مشاور ارشد هيئت نمايندگی سازمان توسعه بين المللی آمريکا / اتيوپی است.

عبدالحسين[3] پيرمردی دنيا ديده با موهای جوگندمی است که خشکسالی های بسياری را در سرزمين خشک بورنه آ[4] واقع در جنوب اتيوپی پشت سر گذاشته است. وی بهمراه هشت پير مرد ديگر در يک اداره دولتی محلی تنگ و کوچک که محل کار اعضاء تيم نظارت کننده سازمان توسعه بين المللی آمريکا  است  نشسته است و در حاليکه باران بموقع به زمين بيرون تازیانه می زند، در مورد تجربیاتش از آخرين خشکسالی صحبت می کند. همچون بقيه افرادی که در اينجا جمع شده اند، وی نيز يک گلّه دار است که جهت  تأمین معاش خانواده خود و خريد مايحتاج به دام وابسته است و گهگاه در صورتيکه بارندگی در اين سرزمين تشنه، رضايت بخش باشد به کشت غلّات نیزمی پردازد. نگهداری از گوسفندان، بزها، و شتر ها نيازمند کوچ فصلی برای دستيابی به مراتع است.

وی مي گويد: "ما هرگز قبلاً چنين شرايطی را نداشته ايم. حيوانات ما بدفعات در اثر خشکسالی از بین رفته اند، امّا اين بار افرادی از [سازمان بشر دوستانه] CARE بما کمک کردند تا قبل از آنکه احشام ما بميرند آنها را بفروشيم. "من يک گاو فروختم، و بدين ترتيب توانستم از پول آن برای کرايه کردن يک کاميون استفاده کنم که گاوهای ديگر مرا به مکانی بسيار دور تر بطرف شمال ببرد  تا بتوانند در آنجا زنده بمانند. اکنون خشکسالی   بر طرف شده و گلّه گاوهای من هنوز زنده هستند."

بسياری از کارشناسان توسعه، آسيب پذيری ظاهراً فزاینده گلّه داران در شاخ آفريقا را بعنوان نشانه ای از اينکه امرار معاش برای آنان ديگر امکان پذير نيست تلقی می کنند. در نتيجه، آنها اغلب از تغيير شغل گلّه داران به کشاورزی يا ساير فعاليتهای توليدی ساکن در يک منطقه طرفداری می کنند.

 امّا اين کارشناسان از درک فوايد حائز اهميتی که بطور ذاتی در نحوه زندگی گلّه داران نهفته است غافل هستند  باین دلیل که از ابتدا گروه گله داران از نظر سياسی، اجتماعی و اقتصادی از ساير گروهها کنار گذاشته شده اند. دولتهای ملّی انگشت شماری، اهميت نحوه زندگی گلّه داری را کاملاً درک کرده و از آنها بدرستی حمايت کرده اند. ثابت شده است که حمايت از فروش يا نگهداری  حیوانات  بهنگام خشکسالی و فراهم کردن امکان دسترسی بهتر به بازارهای دام با قيمتهای بالاتر از تأثير بسزايی بر خوردار است.

ابتکارات عمل سازمان توسعه بين المللی آمريکا

از اواخر دهه 1990، سازمان توسعه بين المللی آمريکا حمايت های خود را در شاخ آفريقا از طريق اجرای پروژه هايی نظير "ابتکار رده جنوبی" و "تمرکز در حال ظهور" که در ارتباط با مسائل بهداشتی، آموزشی و خدمات دامپزشکی است به سوی گلّه دارن معطوف کرده است. بعلاوه، کمکهای وسيع بشر دوستانه ای به هنگام خشکسالی ها  در سالهای 1999-2000 و 2002-2003 و همچنين 2005-2006، هم در زمينه فراهم کردن کمکهای غذايی و هم غير غذايی ارائه کرد. در نتيجه خشکسالی و بدنبال آن مرگ و مير احشام، منابع در آمد بيش از يک ميليون گلّه دار بگونه ای از بين رفت که اکنون سالانه چند ماه به کمکهای غذايی وابسته اند.      

در اکتبر سال 2005، هئيت مأمورسازمان توسعه بين المللی آمريکا در اتيوپی برنامه "ابتکار عمل در امرار معاش گلّه داران"  (PLI)، یعنی يک سرمايه گزاری 29 ميليون دلاری را که برای مدت دو سال در نظر گرفته شده بود و نحوه رويکرد سازمان توسعه بين المللی آمريکا  در ارتباط با آسيب پذيری گلّه داران در شاخ آفريقا، تغيير می داد، مورد اجرا گذاشت. اين برنامه، حمايت "صندوق پيشگيری از قحطی را"[5] که صندوقی قابل انعطاف و وابسته به سازمان توسعه بين المللی آمريکا برای کمک به حوادث غیر مترقبه است و برای پيشگيری و جبران سريع قحطی مورد استفاده قرار می گيرد، بخود جلب کرد.

هدف از اجرای پروژه PLI، مقابله با اثرات ناشی از گرسنگی است بنحوی که تغييرات بلند مدّت مثبت بجای بگذارد. بدليل نياز فوری و همچنين وجود آثار چشم اندازهای فزاینده بازرگانی برای بازار گوشت، منافع تنگاتنگ بخش خصوصی، موضع حمايتی دولت، و حضور شبکه سازمان غير دولتی با تجربه منطقه ای (NGO) که از قبل در صحنه حضور داشت، سازمان توسعه بين الملی به اجرای برنامه PLI مبادرت ورزيد.

اين پروژه يکی از روشهای توسعه -- ايجاد و روز آمد کردن ارتباط ميان گلّه داران و بازارهای مدرن گوشت و احشام -- را در محتوای طرحی ضربتی، بمورد اجرا گذاشت. با اجرای اين طرح، ازامرار معاش گلّه داران در طول خشکسالی 2005-2006 با موفقيت حمايت شد و روابطی پايدار با بازار بر قرار شد که بايد بنحو چشمگيری توانايی گلّه داران را در کنترل اوضاع بهنگام خشکسالی در سالهای  آینده افزايش دهد.

شروع طرح

هيئت مأمور سازمان توسعه بين المللی آمريکا در اتيوپی کار خود را از طريق کنسرسيومی متشکل از سازمانهای غير دولتی، و مرکز مبارزه با قحطی دانشگاه تافتز[6]، و همچنين سازمان خصوصی و غير انتفاعی "تعاونی بين المللی توسعه کشاورزی"/داوطلبان کمک به تعاونی ها[7] در خارج از کشور" (ACDI/VOCA)  آغاز کرد.       اهداف اوّليه PLI  عبارت بود از ايجاد وسيله امرار معاش  برای افراد ذينفع از طريق تأمين دام و بازاريابی، بهبود سازوکار های واکنش در مواقع اضطراری، و پیشبرد اصلاح سياستگزاری برای بهبود بخشيدن به دسترسی به بازار. کار در سه منطقه گلّه داری اتيوپی آغاز شد: منطقه سومالی (با جمعيت 3.8 ميليون نفر)، منطقه افار[8] (با 1.8 ميليون نفر) و نواحی گلّه داری منطقه اروميا[9] (با  2.4 ميليون نفر).  اين پروژه بطور مستقيم به 400،000 گلّه دار و بطور غير مستقيم به حدود 2 ميليون نفر کمک کرد.

راه اندازی سريع پروژه بسيار اتفاقی بود. در دسامبر 2005، تنها دو ماه بعد از افتتاح رسمی اين پروژه، معلوم شد که بارندگی در بخش جنوبی منطقه عملياتی کارها را شديداً بتعويق انداخته است. شرکای PLI با بکار گيری مجدد منابع خود برای مقابله با اثرات خشکسالی 2005-2006 هماهنگ شدند. آنها توانستند از سازوکارهای قابل انعطاف از جمله خريد فوری دام قبل از آنکه از بين بروند، هم برای فروش سیار و هم برای کشتار و استفاده از آن بعنوان کمکهای غذايی، مراقبتهای پزشکی فوری برای دام، و حفاظت از پرورش دام از طريق تهيه علوفه و آب استفاده کنند.

در طول يکماه، PLI فروش دام را از طريق معرفی خریدارانی که معمولاً دام مورد نياز خود را از مناطق کوهستانی شمالی تهيه می کردند ، به عرضه کنندگان دام در مناطق جنوبی که در اثر خشکسالی  آسیب ديده بودند سهولت بخشيد. PLI یک چنین نحوه فروش و کشتار دام را توسط خريداران و قصابان سيار امکان پذیر ساخت، آب را بصورت اضطراری تهيه کرد، و با تهيه علوفه و واکسيناسيون دام از پرورش گلّه مراقبت نمود. از طريق اجرای اين عمليات ضربتی، گلّه داران هم از طريق فروش دام به پول نقد رسيدند و هم به بخشی از دام برای تولید مثل که با پرورش آن دوباره می توانستند گلّه خود را باز سازی کنند.

اجرای يک برنامه ابتکاری برای اعطای وام به خريداران،  فروش سيار را امکان پذير ساخت. شرکای PLI وامی به مبلغ 250،000 دلار در اختيار خريداران قرار دادند و وامی نيز بمبلغ 50،000 دلار  از طريق يکی از سازمانهای غير دولتی در صندوق اعطای وام قرار دادند که %100 آن بازپرداخت شد. با باقيمانده پول، خريداران توانستند دام بيشتری خريداری کنند. خريداران هم متعهد شدند مبلغ يک ميليون دلار از سرمايه خود را صرف خريد های اضطراری دام کنند.

چگونه طرح عملی شد

برای خانوار هایی که از راه گلّه داری امرار معاش می کردند، فروش دام بصورت سيار تمام مخارجی را که  برای پشت سر گذاشتن دوران خشکسالی بدان نياز داشتند در اختيار آنان گذاشت.؛ تقريباً نيمی از اين مبلغ صرف خريد مواد غذايی و علوفه شد.  دانشگاه تافتز نسبت هزينه به سود را 1:41 تخمين زده است. از طريق خريد دام، خريداران خصوصی دهها هزار دام را از گلّه داران خريدند که اگر چنین نمی شد، تهی دست می شدند و از اينطريق پولی در اختيار آنان قرار دادند تا با آن بعد از خشکسالی دام خريداری کنند.

تکميل کننده اين فعاليتها برنامه علوفه دام بود تا از دامهايی که برای توليد مثل نگهداری می شدند مراقبت شود. شرکایPLI  ، با همکاری دولتهای ای منطقه و سازمان کشاورزی  و غذای سازمان ملل (.FAO)، به واکسيناسيون 3 ميليون دام و ارائه خدمات دامپزشکی برای مداوای بيش از 2.8 ميليون دام کمک کرد. در نتيجه اقدامات سريع PLI، در صد نجات دام ها به ميزان 10 در صد افزايش يافت، و ارزش دارائيهای دامهای محافظت شده به بيش از 22 ميليون دلار رسيد.

بمجرد آنکه بارش باران در ماه آوريل شروع شد، شرکای PLI و همتاهای دولتی آنان فعاليتهايی را که در ابتدا مورد تأييد قرار گرفته بود شروع کردند که هدف از انجام اين اقدامات افزایش معاش گلّه داران از طريق راههايی چون جدا سازی وفروش دام و بازاريابی بود. همزمان با اجرای برنامه PLI، تغييری اساسی در الگوهای خريد و فروش گوشت و دام در منطقه بوجود آمد. با معرفی گلّه داران مناطق جنوبی به خريداران شمالی، برنامه واکنش سريع PLI  به گلّه داران کمک کرد تا از مزايای روند های تکميلی بازار بهره مند شوند. معمولاً، گلّه های گاو از جنوب اتيوپی به بازارهای کنيا برده می شدند، و گوسفندان و بز ها به سومالی. اينک، بدليل آنکه تقاضا برای گوشت از مقداری که از نواحی کوهستانی تأمين می شود فرا تر رفته است، خريداران به مناطق جنوبی برای تهيه مقدار اضافی روی آورده اند. در نتيجه، گلّه داران به کشتارگاه ها و بازارهای دام زنده در شمال دسترسی پيدا کردند. بعلاوه، گلّه داران سومالی مسیر شترهای خود را از بازار سنتی که با پای پياده بطرف جنوب طی می شد تغيير داده و متوجه بازارهای سود آور تری برای شتر های زنده درمصر و عربستان سعودی شدند.

بازارهای جديد

 در فيلتو[10]، واقع در منطقه جنوبی سومالی، زنان ذينفع در مورد کمکهايی که از شريک PLI  يعنی انجمن مراقبت از گلّه داران اتيوپی (PCAE) دريافت کرده اند سخن گفتند.

عايشه عبداللهی[11] ميگويد، " قبلاَ ما گوسفندان و بزهای خود را به سومالی در جنوب، و بعضی از اوقات به بازار ماندرا[12] در کنيا مي فروختيم، حالا آنها به اينجا مي آيند تا گوسفندان و بز های خود را بفروشند. ما همه نوع دام را به نگله[13] و اديس آ بابا[14] در شمال مي فروشيم و قيمت ها خيلی بهتر از گذشته است."

وی ميگويد، "به هنگام خشکسالی يا جنگ در سومالی ما در عذاب بودیم. حالا ديگر برای ما مهم نيست چون ما احشام خود را در اتيوپی مي فروشيم. بسياری از اعضای "انجمن پس انداز و اعتبار زنان" از اعتبار ها برای خريد گوسفند و بز در بازار اينجا استفاده مي کنند و سپس آنها را با سود بيشتر در نگله مي فروشند."

اثر اقدامات  PLIهمچنين در رشد پر تحرک  اقتصاد های محلی نمايان بود.   PLI با امکانات دامداری مدرن، از جمله محوطه های دائمی نرده کشی شده با اصطبل ها و قسمت های مخصوص آبياری، جايگزين بازار های صحرايی شد .اين تغعير سبب نظم دادن به داد و ستد ها شده و شرايط بهداشتی بيشتری را برای پرورش دام فراهم کرد و در نتيجه سبب جذب خريداران از مناطق شمالی شد که کاميون های بيشماری را به بازار های کنار جاده که مجهز به آغل ها و تجهيزات بار گيری مناسب بودند می فرستادند.  

شايد داد و ستد های جانبی که در اطراف اين تاسيسات جديد شکوفا شده بودند از اهميت بيشتری بر خوردار بودند. در طول دو هفته بعد از افتتاح يکی از 25 بازار چه فروش دام مدرن  PLI در هارو بيک[15]  ،تعدادی رستوران ها ، هتل ها، داروخانه ها، و مغازه های خرده فروشی برپا شد.

فوفو گژو[16] مدير محلی  ACDI/VOCAتاثير برق رسانی به بازار جديد را اين چنين توضيح مي دهد:” ما بعد از برنامه ريزی برای اين کار برای افراد صحبت کرديم، و آنها به ما گفتند که اينجا بايد  محل ايجاد بازار باشد. برای اينکه حق انتخاب با آنها بود، مقامات محلی گفتند بله، و اينک ما آنچه را که اتفاق افتاده است مي بينيم. مردم محل مي دانستند که اين مکان جای رشد دارد، و از آن پشتيبانی کردند. اکنون  آنها ايجاد يک شهرک کامل را در اين مکان برنامه ريزی مي کنند، و مي گويند که اين محل مرکز جديد کل این منطقه خواهد بود .”   

درسهايی که آموخته شد

  گرچه  گله داران مردمانی چادر نشين هستند، اما هميشه در حال حرکت نیستند. زنان و کودکان خانوارهای گله دار  تقريباً در محل ساکن هستند و حداقل شش ماه از سال را  در شهرک های  روستايی کوچک زندگی مي کنند.  بر نامه هايی  با بودجه محدود که سرمايه آن از سوی        USAIDتامين مي شود به زنان کمک کرده است تا به تشکيل يا توسعه تعاونی های سود آور پرداخته؛ آسياب های کوچک مخصوص غلات را بکار انداخته؛ و به معاملات کوچک و ساير مشاغل بپردازند. جريان ثابت درآمد از اين فعاليت ها درآمد هايی را که بيشترفصلی بوده و  از  فعاليت های دامی ناشی مي شود ، تکميل مي کند.

 با تکيه بر موفقيت های ناشی از اين فعاليت ها، USAID وزارت کشاورزی و توسعه اتيوپی را تشويق به تشکيل يک  تریبون آزاد  در مورد سياست کلی دامی تشويق نمود. پنج گروه کاری در حال تهيه سياست کلی دولت در مورد فروش ضربتی دام ، مراقبت های فوری احشام، تهيه سريع علوفه و پرورش دام و مديريت منابع طبيعی مي باشند. نتيجه اي که تا کنون گرفته شده است: دولت اتيوپی موافقت کرده است که به خريداران برای خريد دام در مواقع ضروری وام تخفيف دار بدهد .

 PLI به گله داران کمک کرده است تا خشکسالی را تحمل کنند، خود کفايی خود را حفظ کنند و از گله های خود محافظت کنند .يک درس آموزنده عمده آن است که سازمانهايی که دارای حضور و تجربه طولانی هستند ، مي توانند در بکار گيری دوباره بودجه ها برای حمایت از امرار معاش افراد، از خود انعطاف پذيری نشان دهند. يک چنين توانايی فنی و انعطاف پذيری در تامين بودجه بايستی روش معمول در مواقع اضطراری در آینده باشد. بودجه های اضطراری کافی  بايد در سطح ملی و از سوی منابع  اهدا کننده دو جانبه يا  چند جانبه در دسترس باشد. تکرار خشکسالی در شاخ افريقای  بزرگ نبايد به عنوان تکرار نگرانی برای جوامع دام دار تلقی شود. دولت های ملّی و منطقه ای بايد سيا ست ها و مداخلاتی را بمنظور تقويت، و نه حذف، روش های امرار معاش گله داری اعمال کنند. 

درس آموزنده ديگر آن است که امرار معاش دامداران زمانی امکان پذير است که ارتباطی قوی با سيستم های مالی و اقتصادی  ملّی و منطقه ای ايجاد کنند. "ابتکار امرار معاش از طریق گله داری"[17] از طريق ایجاد ارتباط ميان گله داران و بازار های تجاری گوشت و دام،  سبب تحکيم انعطاف پذيری امرار معاش از طريق گله داری شد. اين به نوبه خود تأثیری مثبت و پر تحرک بر اقتصاد منطقه داشت.

 PLI با موفقيت و به سرعت عوامل بنيادين آسيب پذيری جوامع گله دار را شناسايی کرده و آنها را در بدست آوردن معاش روزانه خود از طريق ايجاد يکپارچگی مالی و اقتصادی در جامعه بطور کلی ياری نمود. درحالیکه اين برنامه با موفقيت به اهداف خود نایل آمده است، زمينه های جديدی را نیز برای برنامه ريزی  ايجاد کرده است.

از آنجا که بودجه اوليه تنها برای دو سال کافی بود، نیاز به اختصاص منابع مالی ديگر برای سرمايه گذاری در تجربیات ارزشمند آموخته شده احساس می شود. شرکای عامل ، USAIDو دولت اتيوپی اميد وارند که پيشرفت حاصله در مرحله اول  بتواند ساير اهدا کنندگان، دو جانبه و چند جانبه، را برای ارائه کمک های مورد نيازبه  اين گله داران جهت ادامه افزايش توانايی برای رشد در اقتصادی نوين متقاعد سازد.