07 آگوست 2008

نقش رسانه هاى مستقل در بناى دموکراسی

نوشته Frederick W. Schieck

معاون مدير آژانس ايالات متحده براى توسعه بين المللي

 

رسانه هاى گروهى مستقل مى توانند کمکى باشند براى بهبود وضع ملتها و جوامع. اگر چه براى چنين کارى آنها اغلب بايد ابتدا به خودسازى بپردازند.

 

 

يک نگاه کلى

 

در سراسر جهان در مبارزه تغيير رژيم هاى بسته و سرکوب گر به جوامع آزاد و مولد، رسانه هاى مستقل به صورت بعضى از قدرتمندترين نيروها سر برآورده اند. حرکت به طرف دموکراسى و بازارهاى آزاد به ويژه از پايان جنگ سرد، در تمامى دنيا با اشتياق دنبال مى شود، اما نتايج آن ابداً قابل پيش بينى نيست زيرا نيروهاى شيطانى که دهها سال زير ماسک سرکوب گرى پنهان بوده اند جان سالم به در برده و ظاهر شده اند.

 

 

 

نژاد پرستان، تروريست ها، قبيله گرايان، سازمان هاى جنايت پيشه، دسته هاى قاچاقچى، و قدرتمندان سياسى در بسيارى از کشورها ظاهر شده يا دوباره سر برآورده اند. آنها اين موضوع را به آزمايش مى گزارند که آيا کشورهاى تازه استقلال يافته اتحاد جماهير شوروى سابق و کشورهاى در حال توسعه آسيا ، آفريقا، و آمريكاى لاتين به دنبال فورم هاى دموکراتيک و فراگير دولت مى روند که براى آنها آموزش، بهداشت، امنيت، فرصت، و يک اقتصاد سالم که سرمايه گزارى و تجارت را تشويق مى کند، يا آنکه وضع بدين گونه نيست.

 

 

در بحبوحه اين مبارزه، ايالات متحده قصد دارد به اين کشورها کمک کند که به طرف دموکراسى حرکت کنند و اين کار توسط يارى آنها در تاسيس روزنامه ها و راديو تلويزيون آزاد و مستقل و تعليمات و حفاظت مربوط به آن صورت مى گيرد. ما براين باوريم که رسانه هاى مستقل مى توانند در جهت اجراى دو نقش يارى شوند: تبديل شدن به "سگ نگهبان" در برابر دولت ها و آموزش مردم در باره مسائلى که روى زندگى آنان اثر مى گذارد.

 

 

دويست سال قبل، پرزيدنت توماس جفرسون اين مطلب را به بهترين نحو بيان کرد. او اظهار داشت: "تنها امنيت همگانى فقط در مطبوعات آزاد است." جفرسون در سال ١٨٢٣ اظهار داشت: "هنگامى که اجازه داده شود افکار عمومى آزادانه بيان شود، نمى توان در برابر اين نيرو مقاومت کرد. بايد در برابر هيجانى که به وجود مياورد تسليم شد. لازم است که کارنامه ها را پاک نگاهداريم".

 

 

از سال ١٩٩٠تا ٢٠٠١، آژانس ايالات متحده براى توسعه بين المللى (USAID) ٢٧٠ ميليون دلار براى حمايت از رسانه هاى آزاد در جمهورى هاى سابق شوروى و کشورهاى در حال توسعه خرج کرده است. در حدود ١٨٢ ميليون دلار اين مبلغ در اروپاى شرقى و کشورهائى که سابقاً جزو اقمار اتحاد شوروى بوده اند هزينه شده است، از جمله سرمايه گزارى هاى بزرگى در مبارزات رسانه اى مستقل در صربستان و بوسنيا درست قبل از شکست پرزيدنت اسلوبودان ميلوسويچ در برابر راى دهندگان در سال ٢٠٠٠ و بعد از هدايت جنگ هاى خونين در کرواسى، بوسنيا و کوزوو توسط او.

 

 

روزنامه نگاران و دانشگاهيان ايالات متحده نيز توسط اداره اطلاعات ايالات متحده (USIA)، که در وزارت امور خارجه ادغام شده، براى تعليم گزارشگران، سردبيران و مسئولين بنگاه هاى سخن پراکنى به نيجريه، گينه، ساحل عاج و دهها کشور ديگر که براى دهها سال تحت حکومت يک حزبى بوده اند، فرستاده شده اند.

 

 

برنامه ريزى دولت ايالات متحده براى رسانه هاى مستقل

 

برنامه هاى حمايت از رسانه ها که هزينه آن توسط وزارت امور خارجه و آژانس ايالات متحده براى توسعه بين المللى USAID پرداخت مى شود شامل چهار بخش عمده است. اولين قسمت آموزش روزنامه نگارى است. روزنامه نگاران و مربيان آمريکائى به کشورهاى خارج فرستاده مى شوند تا (همراه کار شناسان محلي) با روزنامه نگاران شاغل درباره روش هاى گزارش، رعايت دقت و صحت گزارشها، تعادل، انصاف، جمع آورى اطلاعات، وضوح در نوشته ها، تفکيک تفسير از گزارش، و حفاظت از منابع خبرى صحبت کنند. آنها همچنين در مورد چگونگى برخورد با مسائل حساس از قبيل درگيرى هاى قومى، حقوق زنان، HIV و ايدز راهنمائى مى شوند. علاوه بر آن روزنامه نگاران به ايالات متحده آورده مى شوند تا از روزنامه ها و ايستگاههاى سخن پراکنى ايالات متحده بازديد کنند و ملاحظه نمايند که چگونه مطبوعات آزاد در چارچوب جامعه آمريکائى کار مى کند. روزنامه نگاران مدعو مى توانند در سمينارها و دوره هاى ويژه صداى آمريکا يا موسسات آموزش عالى نيز شرکت کنند.

 

روزنامه نگاران و سردبيران آمريکائى بدين منظور به خارج فرستاده مى شوند که اصول اساسى مطبوعات آزاد از قبيل واقع بينى، دقت و انصاف را آموزش دهند نه اينکه از سياست خارجى آمريکا دفاع نمايند. در حقيقت يکى از بالاترين درس هائى که آنها آموزش مى دهند آن است که نقش يک روزنامه نگار شاغل در يک جامعه آزاد انتقاد از سياست هاى دولت است و حتى رئيس جمهور آمريکا نيز از زخم زبانهاى مطبوعات آزاد در امان نيست.

 

دومين جنبه حمايت از رسانه هاى آزاد به توسعه تجارتى اين رسانه ها مربوط مى شود. براى رها شدن از کنترل دولت، رسانه ها بايد قادر باشند در آمدى داشته، حقوق کافى به کارمندان خود بپردازند و هزينه هاى توليد را از چاپ گرفته تا مخارج مربوط به فرستنده ها تامين نمايند. در بعضى از کشورهاى فقير، حقوق خبرنگاران آن قدر کم است که بعضى از آنها هنگام دريافت خبر از منبع يا شرکت در کنفرانس هاى مطبوعاتى وجوهى را قبول مى کنند که اصطلاحاً "پاکت هاى قهوه اي" ناميده مى شود. برنامه هاى ايالات متحده به صاحبان و مديران رسانه ها درباره تبليغات تجارتى، بازاريابى و مديريت مالى آموزش مى دهد تا بتوانند روى پاى خود بايستند. اين برنامه ها همچنين درباره سنجش امکانات، برنامه هاى تجارتى و ايجاد دفاتر بازرسى براى تأييد تيراژ به منظور تعيين نرخ آگهى ها آموزش مى دهد. سومين جنبه حمايت ايالات متحده از رسانه ها، کمک به گروه هاى محلى روزنامه نگاران، ناشران، طرفداران حقوق بشر، يا قانون گزاران است تا پيش نويس قوانينى را تهيه کنند که از توانائى مطبوعات براى پوشش خبرهاى مربوط به دولت و ساير موضوعات برخوردار شوند بدون آنکه از آزار و اذيت ترسى داشته باشند. اين منابع مالى همچنين در خدمت آموزش وکلاى رسانه ها و حمايت از مدافعات قانونى در رابطه با آنها است. چهارمين جنبه کمک به تشکيل اتحاديه هاى حرفه اى روزنامه نگاران، سردبيران و صاحبان رسانه ها است. اين تشكيلات به صورت نيروئى براى حفاظت از اعضاى خود در مى آيند و در همان حال به عملكرد هاى سازمانى عادى خود نيز عمل مى کنند، از قبيل به وجود آوردن معيارها، تشويق اعضا به بهبود کيفيت و قابليت اتکاى کار خود، و تلاش براى دسترسى بيشتر به اسناد و جلسات عمومى، و مصاحبه با مقامات رسمى.

 

ساير فورم هاى حمايت از رسانه هاى مستقل

 

در بعضى از موارد حمايت ايالات متحده شامل کمک هاى مالى براى سرمايه گزارى ها از قبيل خريد ماشين آلات چاپ، فرستنده ها، تجهيزات سخن پراکنى و کامپيوتر هاى اتاق خبر است. در حالى که هدف اصلى ايالات متحده کمک به رسانه هاى خصوصى و مستقل است، در بعضى از موارد اين حمايت شامل تعليم کارمندان و مديران رسانه هاى دولتى نيز مى شود. اگر چه، هدف دراز مدت اين حمايت آن است که رسانه هاى دولتى مستقل تر، حرفه اى تر شده و شايد به صورت خصوصى درآيند. هنگامى که رسانه هاى دولتى از استاندارهاى حرفه اى پيروى مى کنند، بيشتر بدان تمايل دارند که از منافع عمومى دفاع کنند تا آنکه به دولت فعلى متکى باشند. حمايت ايالات متحده از رسانه هاى مستقل با مجادلاتى همراه است. گاهى رسانه هاى مستقل، هنگامى که براى اولين بار ظاهر مى شوند، فاقد تجربه بوده و اخبارى را گزارش مى کنند که تآييد نشده، دروغ، گمراه کننده، اغراق آميز و يا افترا آميز است. در بعضى از کشورها، حمايت ايالات متحده از رسانه هاى آزاد دخالت خارجى تلقى مى شود. در کشورهاى ديگر گاهى رسانه هاى آزاد ديدگاههايی را بيان مى کنند که ضد آمريکائى بوده يا با سياست هاى ايالات متحده و هم پيمانان آن مغاير است. عليرغم اين مجادلات و انتقاداتى که از ناحيه رسانه ها سرازير است، آژانس ايالات متحده براى توسعه بين المللى (USAID) همچنان به تعهدات خود عمل مى کند. بناى رسانه هاى مستقل و مسئول، يک جريان تکاملى است که در کشورهائى که هنوز در آنها سنت تحمل طيف وسيعى از ديدگاههاى رقيب وجود ندارد دهها سال طول مى کشد. کمک به رسانه هاى آمريكاى لاتين در سالهاى اخير عمدتاً پايان يافته زيرا همه اين کشورها به جز کوبا حرکت خود به طرف دموکراسى را آغاز کرده اند. اگر چه بعضى از اين کمک ها براى گزارش هاى مربوط به بررسى و تحقيقات صرف مى شود، که براى روبرو شدن با مسئله فساد و مواد مخدر مورد احتياج است.

 

 

 

اداره پيشنهادات دوره انتقال وابسته به USAID

 

در ١٣ کشور از قبيل افغانستان که به طرف دموکراسى حرکت مى کنند کمک هاى آژانس ايالات متحده براى توسعه بين المللى USAID براى رسانه ها از طريق اداره پيشنهادات دوره انتقال (OTI) انجام

مى شود که در مناطقى فعاليت دارد که اخيراً در آنها درگيرى وجود داشته يا اکنون جريان دارد.

 

 

حمايت اداره پيشنهادات دوره انتقال OTI از رسانه هاى مستقل – علاوه بر بخش هاى تعليماتى و توسعه زيربنائى - شامل برنامه ريزى پيام هاى صلح آميز، تحمل ديگران و مشارکت هاى دموکراتيک است. اين نوع انتشار مثبت اخبار و اطلاعات که از ارزش هاى دموکراتيک و مراحل دستيابى به آنها حمايت مى کند، از حمايت مستقيم از رسانه هاى مستقل، که تنها به دنبال ژورناليسم مسئول است و نه ترويج پيامهاى بخصوص، کاملاً متفاوت است.

 

 

ساير حمايت هاى آژانس ايالات متحده براى توسعه بين المللى USAID

 

ساير برنامه هاى آژانس ايالات متحده براى توسعه بين المللى USAID که از احتياجات اساسى توسعه از قبيل تعليمات و بهداشت حمايت مى کند، شامل عناصر حمايتى رسانه ها نيز مى شود. اين برنامه ها مى توانند از راديو، تلويزيون و رسانه ها براى عرضه کردن برنامه هاى اجتماعى استفاده کنند. در رواندا، کمک ايالات متحده در اعلام راديوئى گزارش هاى محاکمات مربوط به نسل کشى و ساير مسائل، به عنوان امرى مهم براى فائق آمدن بر ميراث "راديوى تنفر" تلقى مى شود، که در سال ١٩٩٤ براى تشويق نفرت هاى قومى و نيز قوم کشى مورد استفاده قرار مى گرفت.

 

 

خط مشى هاى جديد ابتکارى

 

يکى از درس هائى که آژانس ايالات متحده براى توسعه بين المللى USAID پس از اداره برنامه هاى رسانه اى به مدت بيش از يک دهه آموخته آن است که به جاى سعى در ايجاد رسانه هاى کاملاً جديد، بهتر است که به رسانه هاى موجود کمک شود، حتى اگر اين به معناى خريد فرستنده ها و ماشين آلات چاپ از طريق کمک هاى مستقيم باشد.

 

 

درس ديگر آن است که وقتى دولت انتقاد مستقيم از مقامات حاکمه را ممنوع مى کند، سعى شود از گزارش هاى انتقادى در حوزه هاى کمتر تهديد کننده از قبيل گزارش هاى محلى درباره جاده ها، بهداشت و محيط زيست استفاده شود. روزنامه نگاران از اين گزارشات به عنوان يک نقطه شروع گزارش هاى انتقادى در رابطه با مسائل دولتى استفاده مى کنند و اين کار مدتها قبل از آن صورت مى گيرد که آنها قدر باشند به مسائل جدى تر از قبيل نياز به انتخابات آزاد و استقلال قوه قضائيه بپردازند. کمک هاى ايالات متحده همچنين روزنامه نگاران را تعليم مى دهد تا سعى کنند با مقامات دولتى مناسبات حسنه ايجاد کرده، گزارش هاى تحقيقى را انجام داده و خبر هاى مربوط به تروريسم را پوشش دهند. يکى از برنامه هاى اخير حمايتى آمريکا به روزنامه نگاران بلغارى کمک کرد تا جريان مواد مخدر و پولى که اسامه بن لادن را از طريق بلغارستان به اروپا متصل مى کرد رديابى کنند.

 

 

قدرت و نفوذى که رسانه ها از آن برخوردارند هرگز مهمتر از امروز نبوده است. ارتباطات ماهواره اى و اينترنت اين امکان را فراهم ساخته که گروه هاى کوچک افراط گرا پيام هاى نفرت و عدم تحمل خود را چنين وسيع در اختيار ميليونها نفر بگزارند که تنها با فشار يک دکمه به آن دسترسى مى يابند. کمک هاى ايالات متحده در بوجود آوردن رسانه هائى متعادل و با انصاف، به ويژه بعد از حملات ١١ سپتامبر همچنان يک ارجحيت بالا باقى مانده است و در اين رابطه ما به دنبال ايجاد يک دنياى مطلع تر و بردبارتر هستيم.