02 اکتبر 2009

دانشگاه ها در جهت دسترسی آزاد به پژوهش تلاش می کنند

پنج دانشگاه پیمانی را در این زمینه امضاء کردند

جفری توماس
عضو هیئت تحریریۀ America.gov

واشنگتن- پیش از پیدایش اینترنت، بسیاری یقین داشتند که نشریات علمی و پژوهشی چیزی است که تنها کتابخانه ها و افراد آن را مشترک می شوند. ولی امروزه عرصه های گوناگونی بر مبنای پرداخت هزینه  با به طور رایگان در دسترس پژوهشگران قرار دارند و آخرین دانستی ها را در اختیار مردمی که به آن نیازمندند می گذارند.

پنج  دانشگاه برتر پژوهشی ایالات متحده در 14 سپتامبر پیمانی را امضاء کردند که انتظار می رود دسترسی به تحقیق را برای دانش پژوهان و پژوهشگران در سراسر جهان حتی از حد کنونی هم آسان تر کند.

دانشگاه کورنل، دانشگاه دارت موث، دانشگاه هاروارد، مؤسسۀ فناوری ماساچوست، و دانشگاه کالیفرنیا در برکلی پیمان دسترسی آزاد و عادلانه به انتشارات (1) را امضاء کردند. این پیمان دانشگاه ها را متعهد می سازد تا هزینۀ انتشار نشریه هایی را که اصطلاحاً "دسترسی آزاد" نامیده می شوند برای دانشکده های خود تامین کنند. بسیاری از این نشریه ها هزینه برای انتشار را از نویسندگان مطالبه می کنند.

رافائل ریف، مدیر مؤسسۀ فناوری ماساچوست در معرفی مختصری از این پیمان گفت: "انتشارِ یافته های پژوهشی برای عموم تنها حق دانشگاه های پژوهشی نیست، بلکه وظیفۀ آنهاست. انتشارات دسترسی آزاد متعهد می شود تا یافته های پژوهشی بیشتری را در مکان های بیشتر در اختیار مردم بیشتری در سراسر جهان بگذارد. این دلیل بسیار خوبی برای پیروی دانشگاه ها از اصول راهنمای این پیمان است."

به گفتۀ پیتر سوبر، استاد فلسفه در دانشکدۀ ایرلهام و استاد همکار در مرکز برکمن دانشکدۀ حقوق هاروارد و دفتر ارتباطات پژوهشی دانشگاه هاروارد، با اینکه پنج دانشگاه امضاء کننده نخستین دانشگاه هایی نیستند که پرداخت هزینۀ انتشار نشریه های دسترسی آزاد را متقبل می شوند – بیش از 20 دانشگاه در سراسر جهان به انجام این کار متعهد شده اند- پیمان جدید نشان دهندۀ یک پیشرفت بزرگ در این روند است. سوبر افزود، این پنج دانشگاه نهادهای پژوهشی معتبری هستند که از نفوذ قابل توجهی برخوردارند، و ... این پیمان نهادهای دیگر را صریحاً به پیوستن به این تلاش تشویق می کند. در بسیاری از کشورها، هزینۀ اشتراک سنتی نشریه های پژوهشی سنگین است، و حتی کتابخانه ها در بهترین دانشگاه های ایالات متحده و اروپا برای پرداخت این هزینه ها با دشواری های روز افزونی مواجه هستند.

افزایش هزینۀ دسترسی به آخرین یافته های پژوهشی و دانستنی ها، به  آنچه که گاه به عنوان جنبش انتشارات دسترسی آزاد شناخته می شود تحرک و انگیزه بخشیده است..این موضوع بویژه از هنگامی که طرح معروف "دسترسی آزاد"  بوداپست که در سال 2001 راه اندازی شد به حقیقت پیوسته است. این طرح دسترسی آزاد را چنین تعریف کرد: "دسترسی آزاد هر استفاده کننده ای را به خواندن، دانلود کردن، نسخه برداری ، پخش، چاپ ، پژوهیدن ، پیوند دادن به متون کامل مقالات، به فهرست درآوردن، انتقال داده ها به نرم افزار، یا استفاده از آنها در راستای هر مقصود قانونی دیگر، بدون موانع مالی، قضایی و فناوری، به غیر از مشکلات دسترسی به شبکۀ اینترنت، قادر می سازد."

امروزه، تعداد زیادی نشریه های پژوهشی و بایگانی ها به صورت رایگان به صورت دسترسی آزاد در اینترنت وجود دارند. هزینۀ این تارنماها معمولاً یا توسط کمک هزینه های دانشگاه میزبان و یا انجمن های حرفه ای تامین و یا توسط خود نویسنده پس از پذیرفته شدن مقاله پرداخت می شوند (هزینه ها معمولاً در دوران بحران های اقتصادی لغو می شوند). همتایان آنها در اشتراک سنتی معمولاً هزینه را از خوانندگان مطالبه می کنند.

نشریه های دسترسی آزاد مانند سایر نشریه های پژوهشی خدماتی را از جمله مدیریت نقد و بررسی به وسیلۀ همتایان، فیلتر کردن، تولید و توزیع ارائه می دهند.

ولی گروه هایی مانند انجمن مطبوعات دانشگاهی آمریکا این طور استدلال می کنند که "دسترسی آزاد نباید به نشریات محدود شند و می توان آن را از طریق الگوهای دیگری مانند ترکیبی از بازیافت هزینه برمبنای  بازار با دسترسی آزاد برای استفاده کنندگان طی یک مدت زمان مشخصی پس از نخستین انتشار؛ یا الگوهایی که برخی از نشریات را به صورت رایگان و برخی دیگر را با پرداخت هزینه در دسترس استفاده کنندگان می گذارند، به اجرا گذاشت. "

منتقدان می پرسند، اگر مقالات به صورت رایگان در دسترس قرار گیرند، آیا هنوز خواهیم توانست هزینۀ نقد و بررسی توسط همتایان و انتشار آنها را پرداخت کنیم؟ آیا دسترسی آزاد با حق چاپ انحصاری و ناشران سنتی سازگار است؟

سوبر نشریات دسترسی آزاد را به عنوان "یک ترتیب برتر ارتباطات علمی و پژوهشی" تلقی می کند. او گفت: " نشریات دسترسی آزاد با رفع موانعی که موجب تاخیر، نسخه های تکراری، ایجاد هزینه، محرومیت و اشتیاه می شوند، تحقیق و پژوهش را تسریع می کنند." دیگر مزایا خوانندگان بیشتر برای اثر نویسنده، کاهش هزینه ها برای دانشگاه ها و افزایش برگشت سرمایه برای دولت و نهادهای ارائه دهندۀ کمک های مالی را شامل می شوند."

نشریه هایی که با دسترسی آزاد مخالفت می کنند می گویند که با مدیریت سیستم نقد و بررسی همتایان، هزینه های قابل توجهی را برای کارکنان، سرمایه و عملیات خود متحمل می شوند.

بنا بر گزارش آیندۀ نشریات پژوهشی در انجمن های علوم اجتماعی و انسانی که اخیراً منتشر شده است، میانگین هزینۀ انتشار یک صفحه در یک نشریۀ معتبر مربوط به علوم اجتماعی و انسانی دو برابر هزینۀ انتشار در نشریه های علمی، فناوری و پزشکی بود. در پایان در این گزارش آمده است که الگوی انتشارات دسترسی آزاد "در حال حاضر گزینۀ پایداری برای علوم اجتماعی و انسانی نیست."

طبق یافته های  بررسی که در فوریۀ 2009 در نشریۀ علوم منتشر شد، در حالیکه مقالات دسترسی آزاد بیشتر در کشورهای توسعه یافته مورد استفاده قرار می گیرند، به مقالاتی که با پرداخت هزینه در دسترس قرار دارند بیشتر در نوشته های حرفه ای و تخصصی مورد اشاره قرا می گیرند. این بررسی بر اساس داده های جمع آوری شده از بیش از 26 میلیون مقاله در بیش از  8,000 نشریۀ علمی از 1945 تا کنون انجام گرفت.

توماس سی لئونارد، کتابدار دانشگاه کالیفرنیا در برکلی در مراسم اعلام این پیمان گفت: "ناشران و پژوهشگران می دانند که الگوی سنتی کسب و کارشان در حال برپا ساختن دیوارهای جدیدی گرداگرد اکتشافات است. دانشگاه ها واقعاً می توانند این دیوارها پایین بیاورند و پیمان دسترسی آزاد ابزار قابل توجهی برای به انجام رساندن این مقصود است.”

اطلاعات بیشتر دربارۀ این موافقتنامه در تارنمای زیر در دسترس است.

http://www.oacompact.org

___________________________________________________________

1.       Open-Access Publishing Equity