26 مه 2009

کاهش مصرف انرژی: در سخن آسان است نه در عمل

آغاز متن

مصاحبه با ماتیو اچ براون  و دیوید فریدلی

نیل به موفقیت در کاهش مصرف انرژی هدفی خود به خود روشن است. البته که مایل به کاهش در مصرف انرژی هستیم، چه کسی نیست؟ اما زمانی که به تحلیل انبوه مواردی که صرف انرژی در زیرساخت های اجتماعی و اقتصادی ما را شکل می دهد می پردازیم وهزینۀ آن را با منافع ناشی ازهر یک دلارانرژی که صرف سازندگی می شود، مقایسه می کنیم، متوجه می شویم رسیدن به کاهش مصرف تا چه حد پیچیده است. به لحاظ تاریخی، توجه به کاهش مصرف انرژی هنگامی که قیمت ها بالا می رود افزایش پیدا می کند، و وقتی با کاهش قیمت ها روبرو هستیم به این موضوع کمتر توجه می شود.

شرکت های تجاری و صنایع، و دولت های ملی، ایالتی، و محلی با این چالش به شکل های مختلفی برخورد می کنند. چارلین پورتر سردبیر نشریۀ االکترونیکی USA با دو تن از کارشناسانی که شاهد آزمایش سیاست های گوناگون مقام های دولتی و شرکت های تجاری برای دستیابی به کاهش مصرف انرژی در کار های عملیاتی خود در ایالات متحده و خارج از آن بوده اند، به صحبت نشسته است.

ماتیو اچ براون یکی از شرکای شرکت کونوور براون  در سنتنیال، کلورادو است؛ این شرکت مشاور در امور مربوط به انرژی است و با دولت های ایالتی، محلی، و بین المللی کار می کند.

دیوید فریدلی عضو هیئت علمی بخش فن آوری انرژی زیست محیطی در آزمایشگاه ملی لارنس برکلی در سانفرانسیسکو است. او در ضمن با گروه انرژی چین برای کمک به این کشور در حرکت به سوی توسعۀ سازگار با محیط زیست از طریق کاهش مصرف انرژی نیز همکاری دارد.

س: ده ها سال است که کاهش مصرف انرژی موضوع بحث های عمومی بوده است. با این که ممکن است ساده جلوه کند، آیا راه مشخصی برای کاهش مصرف انرژی وجود دارد؟

براون: معجون سحرآمیز یا شیوۀ خاصی برای رسیدن به کاهش انرژی وجود ندارد. می توان از طریق آمیزه ای از سیاست های دولتی و ابتکارات بخش خصوصی، برنامه های اختیاری و استاندارد، قوانین الزامی، و تأمین بودجۀ راهبردهایی که از آن پشتیبانی کنند، جهت کاهش مصرف انرژی اقدام کرد. مخلوط هوشمندانه ای از تمام این عناصر است که سرانجام راهی کاراتر ارائه می دهد.

س: دیوید فریدلی، دیدگاه آزمایشگاه ملی لارنس برکلی در مورد این پرسش چیست؟ آیا دانش پژوهان شما موفق به یافتن راهی برای کاهش مصرف انرژی شده اند؟

فریدلی: رسیدن به آن مرحله دشوار است. هر یک از ما به نوعی به انرژی نیاز دارد. از چراغ مطالعه تا گرمای مطبوع در خانه ها، جا به جایی و نقل و انتقالات. در واقع کل مفهوم کاهش مصرف انرژی یعنی: چگونه می توانیم با استفاده از انرژی کمتر از این خدمات بهره مند شویم؟ مسئله این است. گاهی موضوع  گرفتاری فن آوری است؛ و گاهی هم نیاز به تغییر رفتار دارد. همۀ این چیز ها پیامدی دوگانه دارند. در چهارچوب جامعه، هدف از کاهش مصرف، صرفه جویی در انرژی است. اگر در مصرف انرژی صرفه جویی شود، انتشار آلاینده ها و پیامد های تولید انرژی هم کمتر می شود.

برای من و شما به عنوان مصرف کننده، نتیجۀ کاهش مصرف انرژی، صرفه جویی در پول است. در این جا دو انگیزۀ متفاوت وجود دارد. اگر کاهش مصرف انرژی موجب صرفه جویی در پول می شود پس چرا همه خود به خود این کار را انجام نمی دهد؟ در این جا می توان به اجمال گفت که مجموعه ای از عدم آگاهی، انگیزه های غیر هم سو، و "ضعف بازار" دست به دست هم می دهند که بایداز طریق فن آوری، رویکردها و سیاست هایی که ماتیو به آن اشاره کرد به آن پرداخت.

س: ماتیو، شما در عرصه های زیادی در سطح دولت های ملی، ایالتی و محلی و در دو قارۀ مختلف روی این مسئله کار کرده اید. آیا به نظر شما زمینه های فرهنگی خاصی وجود دارد که موجب سخت تر - یا شاید آسان تر- شدن برنامۀ کاهش مصرف انرژی باشد؟

براون: همه مشغول دست و پنجه نرم کردن با همان نکات عمده ای که دیوید گفت، هستند، اما بله، در عرصۀ این سیاست گذاری ها زمینه های فرهنگی هم مطرح می شود. زمانی که به عنوان مشاور در آژانس بین المللی انرژی، دو سال در پاریس کار می کردم، با یک رشته برنامه های صرفه جویی در ژاپن آشنا شدم که نشان دهندۀ اهمیت "حفظ ظاهر" درفرهنگ ژاپن بود. در این برنامه، به نام برنامۀ تاپ رانر ، آن ها به شدت عقیده داشتند که اگر شرکتی از دستور العمل های طراحی شده در برنامۀ کاهش مصرف انرژی پیروی نکند، تبلیغ می کنند که تبعیت نکرده است.

س: آیا عملکرد یک شرکت نشان دهندۀ ضعف دولت است؟

براون: بله، بنابراین هر چند استاندارد ها تا حدودی اختیاری هستند، اما انگیزۀ زیادی برای تابعیت وجود دارد.

اما آیا چنین تنبیهی در آمریکای شمالی یا آمریکای لاتین می توانست مؤثر واقع شود؟ یا در اروپا؟ احتمالا نمی توانست همین تأثیر را داشته باشد. وقتی به طرح چیزهایی مانند تنبیه و تشویق می رسیم، فکر می کنم کارمان به کلی تغییر می کند. در دهۀ اخیر در ایالات متحده گرایش به اتکا بر مشوق های مالی و گریز از احکام و آیین نامه های مقرراتی به وجود آمده. من فکر می کنم این شیوه بیشتر مختص ایالات متحده است و با تعدادی از کشور های اروپایی که بیشتر به احکام و استاندارد ها و قوانین متکی هستند، متفاوت می باشد.

س: دیوید، شما شمول ضوابط فرهنگی چین در اجرای سیاست های کاهش مصرف انرژی را چگونه می بینید؟

فریدلی: در برنامه های مربوط به کاهش مصرف انرژی، تفاوت های فرهنگی زیادی مشهود است. در ایالات متحده به طور مثال، ما برای پیروی از استانداردهای الزامی حداقل کاهش مصرف انرژی ابزار و وسایل، به شدت متکی به سیاست های نظارت بر خود هستیم. دلیلش این است که در فرهنگ ما شرکت های رقیب همیشه به آن چه سایر شرکت ها انجام می دهند واقف هستند: آن ها تولیدات یک دیگر را خریداری می کنند؛ و روش کار یک دیگر را آزمایش می کنند. اگر ببینند کسی کلاهبرداری می کند، بدون دغدغۀ خاطر آن را به رسانه ها و یا دولت گزارش می دهند. در چین، شرکت ها از این فرهنگ پیروی نمی کنند؛ آن ها کلاهبرداری شرکت های دیگر را گزارش نمی دهند. برای همین، سیاست های نظارت بر خود، راه مؤثری برای اجبار شرکت ها در تابعیت از مقررات نبوده است.

ما برای رسیدن به سیاست های گوناگون جهت تشویق اجرا و تبعیت در تعامل با دولت چین هستیم. یکی از این سیاست ها بر اساس همین خصلت آبرو و ظاهر است که ماتیو در مورد برنامۀ تاپ رانر به آن اشاره کرد. آن ها برای کنترل استاندارد ابزار و وسایل، سالانه بازرسی های تصادفی ترتیب می دهند، و نام شرکت هایی که ضوابط و الزامات را رعایت نکرده اند، منتشر می شود.

س: برنامۀ انرژی استار در آمریکا جایزه ای تحت عنوان "شهروند خوب" برای آن دسته از سازندگان وسایل و تجهیزات که دارای تولیدات مطلوب هستند، درنظر گرفته. به نظر شما این موضوع براساس تفاوت های فرهنگی است؟

فریدلی: این مثال جالبی است. من سال ها با سازمان محافظت از محیط زیست آمریکا (EPA) در مورد برنامۀ نصب برچسب کم مصرف انرژی بر محصولات چین کار کرده ام. یکی از اهداف آن انتقال تجربیات و روال کار موفقیت آمیز برنامۀ انرژی استار به برنامۀ چین بود.

 اما در این مرحله بود که تفاوت های فرهنگی وارد کار شد. موفقیت انرژی استار تا اندازه ای مدیون برقراری ارتباط با مصرف کنندگانی بود که محصول تمام شده را خریداری می کردند. کار ما این بود که مصرف کنندگان را تشویق به خریداری کالا های کم مصرف کنیم. باید پیام خود را به مصرف کننده می رساندیم، برنامه را ارتقا می دادیم و با سازندگان، فروشندگان، و نهاد های بخش دولتی کار می کردیم. این رویکرد بسیار مؤثری در ایالات متحده بود.

درفرهنگ چین گرایشی برای راضی کردن مصرف کنندگان وجود ندارد. در این کشور، بخش تولید صنعتی مسلط است و غالب ترین نظر را دارد. برای همین، با این که برچسب کم مصرف بودن تهیه شده اما به هیچ وجه موفقیت انرژی استار را ندارد، زیرا آن ها با الگو برداری از روی این تجربه قصد جذب کردن مصرف کنندگان را ندارند.

چین، کارگاه جهان است، و با توجه به رکود اقتصادی جهان، عملا در همۀ بخش ها با اضافه ظرفیت مواجه شده است. برای همین رقابت شدیدی در جریان است. تولید کنندگان صنعتی از برنامۀ نصب برچسب استقبال کرده اند زیرا راهی برای متمایز کردنشان از رقبای دیگر است که عین کالای آن ها را تولید می کنند.

دو سال قبل، برنامه ای داشتیم که طبق آن ایالات متحده، استرالیا، و چین به طور مشترک قطعات بسیار کوچک آجر شکلی راتولید می کردند که کم مصرف بود و برای شارژ تلفن همراه، کامپیوتر دستی و غیره به کار می رود. تولید تقریبا نیمی از این دستگاه ها در جهان با صنایع چین است. این تجارتی کم منفعت است که رقابت هم در آن زیاد می باشد، به همین جهت کم مصرف بودن آن راه مطلوبی برای تمایز از خیل تولید کنندگان و برخورداری از مختصری امتیاز تجاری بود.

س: ما به تعدادی از موانع فرهنگی در تطبیق با برنامه های کاهش مصرف انرژی در چند کشور اشاره کردیم، اما ماتیو، شما باید قاعدتا با برنامه هایی که این تطابق در آن با موفقیت انجام شده هم رو به رو شده باشید.

براون: انرژی استار احتمالا یکی از موفق ترین این برنامه ها است. سازمان حفاظت از محیط زیست آمریکا (EPA) فعالانه کوشش کرده است تا با دولت ها همکاری کند. برنامۀ دیگر در زمینۀ تعیین مشخصات ساختمان ها است. تعدادی از کشورهای اروپایی در ایجاد این برنامه ها پیشگام بوده اند.در آمریکا علاقۀ زیادی به تقلید از این برنامه وجود داشت. این کار عبارت است از آشکار کردن مشخصات مصرف انرژی در یک ساختمان، و غالبا  تأثیر انتشار آلاینده های یک ساختمان معین را هم نشان می دهد.

س: این کار تا چه حد در اروپا عمومیت دارد؟

براون: در تعدادی از کشور های اروپایی دارد معمول می شود، و در آمریکا هم توجه زیادی را به خود جلب کرده است.

اقدام دیگر که مورد توجه قرار گرفته، "برچسب های سفید" است. به این ترتیب که از شرکت های خدمات رفاهی خواسته شده فروش خود را X در صد کاهش دهند- به طور مثال 1 درصد درسال. آن ها برای تبعیت از این خواسته، باید مقدار کافی برچسب سفید داشته باشند تا آن را برآورده کنند. هر برچسب سفید معادل کاهش فروش مقدار معین انرژی است- مثلا یک مگاوات در ساعت. شرکت های خدمات رفاهی می توانند آن برچسب سفید را از شرکتی خریداری کنند که مصرف انرژی خود را به میزان یک مگاوات در ساعت کاهش داده است. این روش هم یک راه تبعیت است- زیرا شرکت خدمات رفاهی برای برآوردن شرط کاهش مصرف باید دارای مقدار کافی برچسب سفید باشد- و هم تأمین کنندۀ منبع درآمد تازه ای برای شرکت هایی است که در کاهش مصرف انرژی سرمایه گذاری می کنند. این برنامه موفقیت هایی در ایتالیا و تعداد دیگری از کشور های اروپایی داشته، و در ایالات متحده هم مورد توجه قرار گرفته است. این رویکرد در کانتی کات با بیشترین پیشرفت روبرو بوده است.

س: تا حالا از برنامه هایی صحبت کردیم که نهادهای دولتی در آن نقش اصلی را به عهده داشته اند، و در بقیه، بخش صنعتی دارای نقش عمده در مطرح کردن کاهش مصرف انرژی بوده. دیوید، موضوع این نقش اصلی در چین با سابقۀ اقتصاد فرمایشی آن چگونه است؟

فریدلی: در این مورد تغییرهای بنیادی در چین ایجاد شده. از ویژگی های این تغییرها این است که دو دهه قبل، بخش بزرگی از اقتصاد چین در دست دولت بود. امروز، بخش اعظم اقتصاد در دست دولت نیست و در اختیار بخش خصوصی قرار دارد. دولت در دهه های 1980 و 1990 از سیاست های بسیار مؤثری استفاده کرد، مانند تعیین سهمیۀ انرژی، بازرسی انرژی، ایجاد مراکز خدماتی کاهش مصرف انرژی، کنار گذاشتن اجباری تجهیزات کهنه، و غیره، در اقتصاد فرمایشی که دولت این تدابیر را برای کاستن از مصرف انرژی در اقتصاد پیش گرفته بود، آن ها خوب کار کردند. اما با انتقال اقتصاد به بخش خصوصی این سیاست ها به تدریج از بین رفتند.

مبارزۀ دولت چین در دهۀ 2000 بر سر یافتن سیاست های سازگار با بازار است که بتواند به این اهداف دست یابد و متکی به تدابیر فرمایشی نباشد. این امر منجر به مشارکت تازه ای میان دولت و اقتصاد تجاری شد. حدود 65 درصد از انرژی چین در خدمت صنایع است، بنابراین، صنعت عرصۀ حساسی می باشد. در ایالات متحده، ما بیشتر بر تجارت و مسکن تأکید می کنیم زیرا صنعت به خودی خود روبراه است، و بخش کوچکتری از اقتصاد ما را تشکیل می دهد.

در چین سئوال این است: چطور باید سیاست کاهش مصرف سوخت را وارد بخش صنعت کرد؟ یکی از رویکرد هایی که آن ها در پیش گرفتند این بود که در جهان را جستجو کنند و ببینند چه سیاست هایی کاراتر است. بعد از برگزاری تعداد زیادی مذاکرات با دولت و سازمان های صنعتی، همه بر اتخاذ توافق های اختیاری هلند موافقت کردند. این برنامه مذاکره ای میان دولت هلند و دوازده بخش صنعتی مبنی بر کاهش انتشار درصد مشخصی از آلاینده ها تا سال معینی بود. این اقدام با موفقیت روبرو شد و در برخی بخش ها فراتر از اهداف تعیین شده رفت.

چینی ها تصمیم گرفتند این طرح را به طور آزمایشی در صنایع آهن و فولاد ایالت شاندونگ به کار بگیرند. دولت پای خود را از این طرح بیرون کشید و گفت، ما برای شما کمک های فنی، بازرسان انرژی، و سایر کارشناسان را تأمین می کنیم. برای شرکت ها، این که دولت موفقیت هایشان را تشویق و آن را تبلیغ می کرد، بیش از هر چیز دیگر ارزش داشت. فولاد صنعتی پرحجم و کم منفعت در چین است، برای همین، اظهار این که ما در مصرف انرژی کاهش ایجاد کرده ایم و دولت هم آن را به رسمیت می شناسد، برای آن ها بسیار پربها بود.

این نشان دهندۀ تحول در مناسبات میان دولت و اقتصاد تجاری در 10 سال اخیر است. این حرکتی است به سوی تعیین سیاست از سوی دولت و اجرای آن از سوی اقتصاد تجاری.

چین دارای تجربه های خاص خود در زمینۀ بحران انرژی است، زیرا در چند سالۀ اخیر با شکوفایی اقتصادی، مصرف انرژی به سرعت بالا رفت. همین امر موجب حرکت از توافق های اختیاری و رسیدن به الزامات فعلی برای کاهش مصرف انرژی همراه با اهداف کمّی شد که هر بخش باید آن را به اجرا درآورد. در عوض این که به هر بخش دیکته شود که چگونه باید به آن اهداف دست یابد، دولت شرایطی برای صرفه جویی در مقدار معینی انرژی تعیین کرد، و حالا هر بخش برای تأمین آن شرایط باید خود تصمیم بگیرد که از چه راهی وارد شود. بعضی از کمک های بین المللی در این رابطه، ایجاد ابزاری برای کمک به هر بخش صنعتی- آهن و فولاد، مواد شیمیایی، پالایشگاه ها، تولید سیمان- برای ارزیابی عملیات آن ها است تا بفهمند بهترین راه برای رسیدن به هدف مصرف کمتر کدام است.

س: اگر همۀ این راه ها برای طراحی برنامه های کاهش مصرف انرژی وجود دارند، چگونه می توان این کار را آغاز کرد؟

براون: مؤثرترین برنامه ها آن هایی هستند که از ترکیب چند رویکرد تشکیل می شوند: رویکرد الزام آور و نظارتی؛ مشوق ها؛ و رویکرد آموزش و آگاهی دادن به مصرف کننده.

برای کمک کردن به کاهش مصرف انرژی می توان در پنج مقوله اقدام کرد. در مقولۀ الزامات، استاندارد های منابع کاهش مصرف را داریم، که گاهی به آن در مجموع استاندارد های کاهش مصرف گفته می شود. و بعد استاندارد های وسایل و تجهیزات است و مقررات ساختمانی، به عنوان اقدامات نظارتی. رویکرد دیگر، ایجاد مشوق ها است که می تواند برای مالکان فردی، هر یک از شرکت ها، کسب و کار ها و غیره، از مشوق های مالی استفاده شود. می توان از مشوق ها به طور خاصی برای شرکت های خدمات رفاهی استفاده کرد که به آن مشوق های مبتنی بر عملکرد گفته می شود. و در آخر، برنامه های اطلاع رسانی و آموزشی، مانند انرژی استار وجود دارد.

تجربۀ آمریکا آموزنده و جالب است زیرا فعالیت های مربوط به کاهش مصرف انرژی همزمان به دو صورت مختلف صورت می گیرد. فعالیت از سوی دولت فدرال و ایالتی. رویکرد این دو، به مسئلۀ کاهش مصرف انرژی به طرق مختلف بوده است. دولت فدرال در سال های اخیر از تحکیم مقررات و استاندارد ها سر باز زده است، برای همین، نوآوری در این عرصه به دولت های ایالتی واگذار شده است. ایالت ها، تا جایی که می توانسته اند، به ایجاد استاندارد برای وسایل و تجهیزات کم مصرف، مقررات جدی تر ساختمانی، استاندارد منابع کم مصرف و مشوق های مالی دست زده اند. دولت فدرال بیشتر به مشوق های مالی توجه کرده. مشاهدۀ این دو رویکرد جالب بوده است.

س: درمورد مؤثرترین طرح های ابتکاری برای کاهش مصرف انرژی که تا به حال مشاهده کرده اید برایم توضیح بدهید.

فریدلی: طرح مورد علاقۀ من برنامه ای بود که موفق شد راه حل هایی را برای دو هدف زیست محیطی باهم هماهنگ کند. طبق پروتکل مونرال برای حذف انتشار کلروفلوروکربن ها، چین متوجه شد که باید استفاده از CFC ها در یخچال و کولر را متوقف کند. در عین حال، آن ها مشغول ارتقا و گسترش استاندارد های مربوط به کاهش مصرف انرژی در چارچوبی بین المللی بودند. یکی از مؤثرترین برنامه های کاهش مصرف انرژی که در این اواخر شاهد آن بودم، برنامۀ یخچال های فاقد CFC و فوق کم مصرف بوده است. به این ترتیب که اگر سازندگان یخچال برای خلاص شدن از CFC ها، کمپرسور و دیگر قطعاتی طراحی می کردند، می توانستند در آن واحد خاصیت کم مصرف بودن دستگاه را هم افزایش دهند. این کار فوق العاده موفقیت آمیز بود.

براون: من دو برنامۀ محبوب دارم. یکی تعیین استاندارد برای وسایل خانگی است. در زمینۀ تهیۀ استاندارد برای وسایل، تحقیق دربارۀ تعیین سطح کم مصرف بودن، و همکاری با تولید کنندگان صنعتی در این جهت، کالیفرنیا واقعا پیشگام بوده است. آن ها اقدام هایی هر چند محدود، در ارتباط با موافقت و اجرا در پیش گرفته اند. یکی از موفقیت های استاندارد های کالیفرنیا این است که در تعداد زیادی از دیگر ایا لت ها و همچنین در قوانین فدرال هم از آن تقلید شد. بنابراین تعیین استاندارد برای وسایل و تجهیزات که از کالیفرنیا آغاز شد، در کشور شایع گشت.

دیگر برنامۀ مورد علاقۀ من برنامۀ تأمین بودجه است که به کانتی کات تعلق دارد. این، برنامۀ تأمین بودجه "روی قبض" ، یعنی مستقیما  روی صورت حساب خدمات رفاهی است. شرکت مربوطه به مشتری خود برای یافتن بهترین راه صرفه جویی در مصرف انرژی در کسب و کار کوچکش کمک می کند. آن ها برای پایین آوردن هزینۀ این اصلاحات، تخفیف هایی قائل می شوند و بقیۀ هزینۀ آن را به صورت وام تأمین می کنند، که معمولا  بدون بهره است. در نتیجۀ توأم شدن وام بدون بهره و تخفیف، مشتری از بدو کار نقدینگی در اختیار دارد و وام خود برای اصلاحات را از طریق پرداخت قبض خدمات رفاهی می پردازد. مشتری ها نباید صورت حساب های دیگری را بپردازند. ازاین طرح موفق در دو ایالت استفاده شد؛ این برنامه ای مؤثر است زیرا مشتریان از آغاز، نقدینگی مثبت در اختیار دارند، ثبت نام برای شرکت در این طرح آسان است، و با همکاری بخش خصوصی صورت می گیرد و نصب دستگاه های کاهش مصرف انرژی توسط پیمان کاران انجام می شود.

آرای بیان شده در این مصاحبه لزوما منعکس کنندۀ دیدگاه ها و سیاست های دولت آمریکا نیست.

پايان متن