25 اوت 2009
مالاریا: مشاركت برای یافتن راه درمان
نوشته ریچارد وایلدر و پی. وی. ونوگوپال
سالانه 300 تا 500 میلیون نفر در سراسر دنیا به بیماری مالاریا مبتلا می شوند و بیش از یك میلیون نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست می دهند. در آفریقا بیماری مالاریا، برای اولین بار در طول بیست سال گذشته، در حال افزایش است كه دلیل این گسترش سریع مقاومت ایجاد شده در برابر داروهای بیماری مالاریا همچون كلروكوین است كه به صورت گسترده مورد استفاده قرار می گیرد. در نتیجه، مالاریا عامل اصلی مرگ و میر كودكان در آفریقا است و روزانه جان 3000 نفر را می گیرد. این آمار و ارقام حاكی از یك فاجعه جهانی و ناكامی بهداشت عمومی است.
علی رغم آن كه مشكل بزرگ مالاریا در كشورهای در حال توسعه نمایان است، تنها چهار دارو از حدود 1400 داروی جدید كه در بین سال های 1975 تا 1999 به صورت جهانی تولید شده اند، از داروهای ضد مالاریا محسوب می شدند. این میزان، جواب گوی مقابله با مسئله مالاریا نیست، چرا كه داروهای جدیدی نیاز است تا در برابر الگویی كه پشه مالاریا برای افزایش مقاومت در مقابل داروهای موجود به كار می گیرد، ایستادگی كنند .
در سال 1999، مذاكرات انجام شده میان سازمان بهداشت جهانی و فدراسیون بین المللی اتحادیه های تولید كنندگان دارو، در راستای همكاری با شماری از مؤسسه ها همچون بانك جهانی و بنیاد راكفلر، منجر به شكل گیری بنیاد مشاركت برای درمان مالاریا (MMV) گردید . MMV یك سازمان غیرانتفاعی است كه شركای بخش های خصوصی، دولتی و بشر دوستانه را گردهم می آورد تا اداره و تأمین بودجه اكتشاف، تولید و تثبیت داروهای جدید را به منظور درمان و پیشگیری از بیماری مالاریا بر عهده بگیرند.
پس از گذشت تنها پنج سال از فعالیت MMV، این سازمان با در دست داشتن 21 طرح در عرصه های گوناگون توسعه، بزرگ ترین سهام را در زمینه تحقیق پیرامون داروی مالاریا در اختیار دارد كه در نوع خود بی سابقه است. چنین پیشرفت سریعی، از طریق همكاری پیشگامانه MMV با حدود 40 مؤسسه خصوصی و دولتی از سراسر جهان میسر شد. برای مثال، MMV به شركت های داروسازیی چشم دوخت كه در مورد داروهای ضد سرطان تحقیقاتی انجام می دادند كه منجر به گسترش تركیباتی شده است كه شدیدا در از بین بردن پشه مالاریا مؤثر است. این شركت ها دانش فنی خود را پس از توافق با MMV در اختیار تیم های تخصصی قرار می دهند.
بخش اصلی موافقت نامه های ایجاد شده با MMV شیوۀ مبتكرانه سازمان برای نظارت بر حقوق مالكیت معنوی است كه از طرف مشاركت كنندگان ارئه می شود. MMV مالكیت و حق امتیاز مالكیت معنوی را در دست دارد، به گونه ای كه منافع مشاركت كنندگان (چه از نظرعلمی و چه از نظر تجاری یا صرفاَ منافع عمومی) در مفاد تفاهم نامه ها منعكس شده است. بسته به شرایط موجود، گاهی MMV مالكیت معنوی را مطلقا دارا می شود، امتیازات را در مالكیت معنوی حفظ می كند و یا شرایطی را در تفاهم نامه ها دارد كه اگر برآورده نشوند، موجب انتقال مجدد حقوق مالكیت معنوی یا فكری (IPR) به MMV می شود.
در بسیاری از موارد، دارا بودن حقوق مالكیت معنوی الزامی نیست، چرا كه همكاری MMV با یك شركت هم به منظور كشف و هم به منظور تولید یك تركیب امیدوار كننده به عنوان یك داروی ضد مالاریا است . در این موارد، شركت به عنوان مثال ممكن است حقوق مالكیت معنوی را نزد خود حفظ كند و در حین اجرای تعهداتش در قبال MMV برای گسترش و عرضه یك داروی ضد مالاریا به بازار، از آن حقوق استفاده كند. تفاهم نامه شرایط خاصی را معین می كند كه باید اعمال شوند. این شرایط شامل مشخصات قیمت و دیگر شرایطی است كه به دسترسی مردم كشورهای فقیرتر به داروی ضد مالاریا مربوط می شود. تنها در مواردی كه شركت مشاركت كننده نتواند یا نخواهد تعهداتش را انجام دهد، MMV خواهان بازگرداندن حقوق می شود تا طرح را با شریك دیگری از سرگیرد .
صرف نظر از ماهیت حقوق مالكیت معنوی MMV، عامل تعیین كننده اصلی قابلیت سازمان برای انجام دادن وظایف می باشد. در نتیجه، كانون توجه تنها بر روی حقوق مالكیت معنوی نیست، بلكه به راهی است كه MMV باید بپیماید تا اطمینان خاطر حاصل كند كه داروهای ضد مالاریای جدیدی كه زیر نظر این سازمان تولید می شوند، به بازار عرضه شده و افراد محتاج در كشورهای در حال توسعه توان خرید و دسترسی به این داروها را داشته باشند. بنابراین، حقوق مالكیت معنوی وسیله ای است تا شرکای مختلف در یك طرح واحد و برای یك هدف مشترك گردهم آیند و اطمینان خاطر حاصل شود كه راهی كه MMV برای نیل به اهدافش در پیش گرفته عاری از ابهام است .
یكی از داروهای امیدوار كننده MMV كه می تواند برای استفاده انتخابی مناسب باشد، نوعی پروكسید مصنوعی است كه اولین بار توسط دانشمندان مركز پزشكی دانشگاه نبراسكا، دانشگاه موناش در استرالیا، مؤسسه ی حاره ای سوئیس، و داروسازی رُشه كشف گردید. این دارو به آرتمیسینین هایی كه از گیاهان مشتق می شود شباهت دارد كه امروزه از مؤثرترین داروهای ضد مالاریا به شمار می آید. در پی تفاهم نامه ای كه توسط MMV تنظیم شده، داروسازی رُشه نتایج تحقیقات خود را كه بیش از سه سال در زمینه پروكسیدهای مصنوعی به طول انجامید، به یك شركت داروسازی هندی موسوم به رانباكسی انتقال داده است تا گسترش دارو با كمترین هزینه ممكن تسریع یابد .
امروزه، این دارو در شرف ورود به عرصه بالینی است و می تواند در نسل آینده به مهم ترین سلاح جدید برای مقابله با مالاریا تبدیل شود. این امر نشانگر نتایج مدیریت مبتكرانه ای است كه MMV در زمینه حقوق مالكیت معنوی برای دستیابی به هدف خود و همچنین مشاركت كنندگان به كار بسته است كه این هدف، عرضه داروهای نوین به بازار جهت درمان مالاریا است .
