25 اوت 2009

حقوق مالكیت معنوی و صنعت داروسازی

(© AP Images)

نوشته: جودیت كافمن

بسیاری مدعی هستند كه بیشتر مردم به علت بالا بودن قیمت به داروهای حیات بخش دسترسی ندارند و حقوق انحصاری ثبت اختراع یا اكتشاف هم موجب افزایش قیمت ها است و هم مانع دسترسی افراد نیازمند به درمان می شود.

هر دو ادعا نادرست است.  

دقیقا به خاطر حفظ امتیاز انحصاری است كه داروهای درمان ایدز و بسیاری از امراض دیگر در دسترس هستند. حفظ امتیاز انحصاری با فرض این مطلب كه سرمایه گذاری شركت داروساز جبران می شود، موجب ترغیب تحقیق و پیشرفت می شود و مشوقی قوی برای شركت ها است تا میلیون ها دلار صرف تحقیقات پر مخاطره و گسترش این داروها كنند. اگر امتیاز انحصاری محافظت نشود، سازندگان دیگر به سرعت می توانند از داروهای جدید نمونه برداری كنند. از آن جایی كه هزینه های این سازندگان بسیار ناچیز است، می توانند نمونه خود را با قیمت پایین عرضه كنند كه این امر به توانایی شركتی كه از راه تولید دارو قصد جبران هزینه های خود را داشته، زیان می رساند.

به علاوه، در چنین سال هایی محافظت از محصولات انحصاری یك شركت می تواند به ایجاد سرمایه گزاری كمك كند كه خود هزینه لازم برای انجام تحقیقات را برای نسل بعدی داروها میسر می سازد.

شركت های داروسازی نه تنها با انجام تحقیقات به نوعی به بسیاری كمك كرده اند، بلكه اطمینان حاصل می كنند كه داروها از طریق امور خیریه به دست افرادی كه بیش از همه نیازمند هستند می رسد. تنها در سال 2003، صنعت داروسازی آمریكا بیش از 4/1 میلیارد دلار به مردم 40 كشوری كه از كمترین میزان توسعه برخوردارند، خدمات و دارو اهدا كرد.

شركت های داروسازی همچنین از طریق چندین مشاركت خصوصی/عمومی ابتكاری به كشورهای فقیرتر كمك می كنند. این مشاركت ها شامل مشاركت فراگیر HIV (AIDS) آفریقا در كشور بوتسوانا می باشد كه در آن دولت بوتسوانا، بنیاد بیل و ملیندا گیتس، و شركت مِرك از برنامه های پیش گیری، دسترسی به خدمات درمانی، و درمان HIV (AIDS) حمایت می كنند كه در این زمینه، شركت مرك دو داروی آنتی رترویرال (ویروس پس گرد) را برای درمان اهدا كرده است. در عوض، برنامه كنترل آلودگی كرم انكوسركا با كنار هم قرار دادن برنامه سم پاشی و اهدای داروی مكتیزان توسط شركت مرك و شركا، به صورت چشم گیری از سرایت «كوری رودخانه ای» در سرتاسر غرب آفریقا كاسته است.  

موارد یاد شده تنها چند نمونه از راه هایی است كه به موجب آن صنعت داروسازی كه بر پایه تحقیق قرار دارد، پیوسته قیمت هایش را برای فقیرترین ملل دنیا كاهش داده و مشاركت شركت های تولید كننده دارو را با دولت ها و سازمان های غیردولتی افزایش داده است تا دسترسی افراد محتاج را به این داروها تضمین كند.

داروهای ژنریک و تقلیدی همیشه جوابگوی آن دسته از افرادی كه به دنبال یافتن جایگزینی برای داروهای دارای امتیاز انحصاری هستند، نمی باشند. داروهای بدون مارك مستقلا تولید می شوند و حاوی مواد فعال مشابهی هستند كه در داروهای مارك دار اصلی استفاده می شود. این داروها مطابق با قانون امتیاز انحصاری به بازار عرضه می شوند و با نام تجاری خودشان یا با یك نام علمی غیرانحصاری كه به صورت جهانی تأیید شده است، قابل شناسایی هستند. به طور ساده، داروهای تقلیدی معمولاً در كشورهایی كه از محافظت مالكیت معنوی ضعیفی برخوردارند، از روی داروهای اصلی نمونه برداری می شوند.

داروهای به ثبت رسیده اغلب مقتضیات ثبتی شدیدتری را نسبت به داروهای به اصطلاح ژنریک پشت سر می گذارند. اما چرا گفته می شود «به اصطلاح»؟ به این علت كه همه داروهایی كه مدعی هستند فاقد مجوز های تجاری هستند غالبا یكسانند و مورد بازرسی سخت گیرانه ودقیق قرار نمی گیرند تا تضمین شود كه میزان عناصر فعال آنها مشابه داروهای اصلی است و همانند آنها عمل می كنند. سازندگان برخی از این داروها، حتی قبل از عرضه داروهایشان به بازار هم ناچار نیستند در آزمایش گسترده ای سرمایه گذاری كنند كه برای تولید كنندگان كه بر مبنای تحقیقات فعالیت دارند الزامی است. البته بسیاری از تولید كنندگان داروهای بی نام و نشان قابل اطمینان هستند. برای نمونه ایالات متحده صنعت پر رونقی در تولید داروهای بی نام دارد كه كاملاً توسط اداره بهداشت و تغذیه آمریكا بازرسی و نظارت می شود.

داروهای تقلیدی با تكیه بر سرمایه گزاری عظیمی كه از پیش صنعت داروسازی تحقیقاتی انجام داده، می توانند قیمت داروها را كاهش دهند، اما دسترسی به داروهای جدید را هنگام احتیاج تضمین نمی كنند.  تضمینی نیست كه داروهای تقلیدی در درمان های جدید حاصل از نوآوری های علمی كمتر زیان آور هستند یا تأثیر بیشتری دارند. در عوض، انگیزه ها را برای انجام تحقیقات كاهش می دهند و ارزش محصولات جدید را پایین می آورند. و اشتباه نكنید: تولید كنندگان داروهای تقلیدی یا بدون مارك چندان در تجارت دست و دلباز نیستند، چرا كه آنها نیز به دنبال سود خود هستند.  با این حال، از سودشان در پیشبرد مفاهیم علمی و درمان های نوین استفاده نمی شود.

امتیازات انحصاری نیز آن گونه كه مردم تصور می كنند مسئله آفرین نیستند.  یك مطالعه اخیر كه در «مسائل بهداشت» به چاپ رسیده نشان می دهد «در 65 كشوری كه درآمد متوسط یا كمی دارند و چهار میلیارد نفر را در خود جای داده اند، در میان 319 محصولی كه در فهرست نمونه داروهای ضروری سازمان بهداشت جهانی قید شده، انحصار امتیاز تنها به تعداد اندكی محدود می شود. تنها 17 داروی ضروری دارای امتیاز انحصاری می باشند كه معمولاً این تعداد نیز واقعاً انحصاری نیستند.» اگر این میزان زیاد داروهای حیات بخش انحصاری نباشد (بدان معنا كه شركت سازنده اولیه به دلیل انقضای امتیاز انحصاری دیگر حق انحصار ندارد) یا انحصاری نشده باشد، پس قانون امتیاز انحصاری دیگر نمی تواند در دسترسی مردم به داروها مسئله ساز باشد.