11 جون 2008
بازار آزاد و دموکراسی: تجربۀ کوبا
اسکار اسپینوزا چپه، اقتصاد دان و مخالف رژیم کوبا می گوید، ده ها سال سرکوب از سوی یک دولت متمرکز، موجب ویران شدن اقتصاد کوبا گشته است. او می گوید مردم کوبا بدون وجود آزادی هرگز نخواهند توانست در چهارچوب اقتصاد جهانی به رقابت بپردازند.
بعد از گذشت 50 سال از عمر حکومت تمامیت خواه کوبا، فقدان آزادی – مخصوصا نقض آزادی عمل در بازار – اثرات مخربی بر همۀ ابعاد جامعۀ کوبا داشته است. جریانی که در سال 1959 آغاز شد و در آن زمان توهمات زیادی را موجب گشت، تبدیل به یک نظام سرکوبگر شد که پیشرفت کشور را متوقف ساخت.
به بهانۀ ایجاد یک "سیستم توسعۀ هماهنگ و متناسب" ، بازار آزاد کشور جای خود را به سازو کار متمرکزی داد که از الگوی اتحاد شوروی تقلید شده بود و بر مبنای لجاجت خشکی استوار بود که باعث انحرافات متعدد و ضایع شدن منابع گردید. این روند، تا اواخر دهۀ 1980 و با استفاده از یارانه ها عظیم ادامه داشت، و سرانجام موجب فرورفتن کوبا در وخیم ترین بحران تاریخ خود گشت، وضعیتی که هنوز جبران نشده است.
می توان این سئوال را مطرح کرد که از میان برداشتن بازار آزاد کشور که وسیله ای نیز برای توزیع منابع بود، و جایگزین کردن آن با برنامه ریزی های متمرکز بوراکراتیک چه دلیلی داشت؟ واین که چراعلی رغم شکست های مکرر سیاست تمرکز گرایی، این سیستم هنوز حفظ می شود؟ پاسخ این است که سیستم برمبنای تأمین منافع گروهی از مردم ایجاد شده که تنها هدفشان حفظ قدرت در جامعۀ کوبا است. برای نیل به این اهداف تمامیت خواهانه، سیاست پرمنفعت سیستم، کاملا روشن است و میزان بدبختی، واپس گرایی، و انحطاطی را که باعث می شود، نادیده می انگارد.
از دست رفتن آزادی اقتصادی
همین توضیح می تواند به عنوان دلیلی برای ضبط گستردۀ اموال- که دامنۀ آن بسیار گسترده تر از کشور های دارای سیستم حکومتی متمرکز بوده است - و نیز تلاش در محو کردن هرنوع اثری از آزادی اقتصادی در کوبا هم محسوب شود. هدف از این استراتژی، کنترل شدید شهروندان بود که تبدیل به افرادی فاقد هر نوع حقوق گردیدند که به طور کامل به حکومت وابسته بودند.
پیامد های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، جمعیتی، و محیطی این سیاست ها برای کوبا فاجعه آمیز بوده است، بدون این که از صدمات روحی مردم سخنی به میان آورده شود که اثرات فرساینده ای به جا گذاشته است. و وابستگی شدید و خطرناک به ونزوئلا هم باید به این همه اضافه شود.
در چهارچوب اقتصادی، روند جمع آوری سرمایه به کل جامعه صدمه زده است. بر طبق اطلاعات رسمی، کوبا که در گذشته یک کشور غنی و به لحاظ کشاورزی خود کفا بود، امروز بیش از 84 درصد از مواد غذایی ضروری خود را عمدتا از ایالات متحده وارد می کند. این کشور که زمانی اولین تولید کنندۀ شکر در جهان بود، اکنون شکر مورد نیاز خود را از خارج خریداری می کند. در این حال، بیش از 50 درصد از زمین ها کشاورزی به حال خود رها شده و پوشیده از بوته های خار است. و نیز به دلیل پایین بودن سطح درآمد - به طور متوسط ماهیانه 20 دلار - مردم برای تنازع بقا به جرم و جنایت متوسل شده اند. در نتیجه، بر اساس آمار ارائه شده به وسیلۀ سازمان ملل، کوبا به نسبت جمعیت خود، دارای بیشترین تعداد زندانی در جهان است.
نشانه هایی از تغییر
کوبا نمونۀ غم انگیزی از فقدان آزادی است. و در حالی که دیگر کشور ها همگام با روند جهان به جلو پیش می روند، موقعیت کوبا ممکن است از وضعیت فعلی هم وخیم تر گردد. جهانی شدن اقتصاد موجب پدید آمدن امکانات زیادی برای توسعه می شود، اما به افزایش رقابت هم نیاز دارد که عواملی چون کارایی، تولید بالا، و خلاقیت، نقش های مهمی در آن ایفا می کنند. رشد این پدیده ها در جوامعی که بر اساس ترس اداره می شوند، ممکن نیست، جوامعی که در آن آزادی بیان و آزادی اجتماعات ممنوع است که از گفتگوهای آزاد و تبادل آزاد افکار جهت رسیدن به راه حل های بهتر، ممانعت می شود.
وخامت اوضاف چنان واضح است که حتی در داخل دولت هم، صداهایی هر چند مردد و غیر منسجم، دربارۀ ایجاد تغییرات ساختاری و تحولاتی در سیستم، مخصوصا در اقتصاد، به گوش می رسد. این نشانه ها را می توان در سخنان ژنرال رائول کاسترو، که در 24 فوریه 2008 به ریاست شورای دولت و ریاست شورای وزیران منصوب شد نیز یافت.
شاید این نشانه های تحول به سوی اصلاحات سوق یابد و برای مردم کوبا آزادی را به ارمغان بیاورد. اگر این امید ها دوباره به ناامیدی تبدیل شود، نتیجۀ آن عدم ثبات اجتماعی در این کشور خواهد بود.
نظرات بیان شده در این مقاله ضرورتا منعکس کنندۀ دیدگاه و سیاست دولت آمریکا نیست.
