03 مارچ 2009
یک پدیدۀ هیجان انگیز ایرانی: "رباعیات عمر خیام" در غرب
ترجمه اشعار قرون وسطای ایران به یکی از کتاب های معروف در غرب تبدیل شد
مرکز هری رانسام
دانشگاه تگزاس، آستین
" یک پدیدۀ هیجان انگیز ایرانی: "رباعیات عمر خیام" در غرب"
نمایشگاه: 3 فوریه 2009 تا 2 اوت 2009
نمایشگاه "یک پدیدۀ هیجان انگیز ایرانی: "رباعیات عمر خیام" در غرب" نشان می دهد که چگونه ترجمه یک شعر ایرانی در فرهنگ انگلیس و آمریکا، از گمنامی به معروفیت رسید.
این مقاله از مرکز هری رانسام سنتر در دانشگاه تگزاس در آستین اقتباس شده است.
نمایشگاه از 3 فوریه تا 2 اوت در مرکز هری رانسام[1]، موزه و کتابخانه ای در دانشگاه تگزاس در آستین، برگزار خواهد بود.
نمایش 200 قطعه از مجموعه متنوع مرکز رانسام بازدید کنندگان را با پدیده منحصر به فرد فرهنگی "رباعیات عمر خیام" آشنا می سازد. در 1859، ادوارد فیتز جرالد[2] مترجم غیر حرفه ای، ترجمه آزادی از یک رشته از اشعار چهار مصرعی عمر خیام، شاعر قرن 11 که در درجه اول به خاطر کارهایش در ستاره شناسی و جبر مشهور بود، انتشار داد.
فیتز جرالد ترتیب و ترکیب ابیات را برای ایجاد اشعار روائی آزاد در باره اهمیت دم غنیمت شمردن تغییر داد. اشعار تغزلی فیتز جرالد، که در زمینه ای از باغ ایرانی قرارداده شده، سرشار از تصاویری از گل سرخ، شراب و معشوقه و پرسش هایی در باره مرگ و سرنوشت و شک است.
سال2009 مصادف با صد و پنجاهمین سالگرد ترجمه تاریخ ساز فیتز جرالد و دویستمین سالگرد تولد خود او است. مرکز رانسام صاحب یکی از بزرگ ترین مجموعه های موضوعات مرتبط با "رباعیات" در جهان است.
اولین چاپ ترجمه فیتز جرالد به فروش نرفت. دوسال بعد، این کتاب به قیمت یک پنی بر روی میزهای باقیمانده از کتابهای به فروش نرفته، قرار گرفت. در آنجا بود که کتاب به عنوان هدیه برای دانته گابریل روزتی[3]، شاعر و هنرمند خریداری شد و وی آن را در اختیار دوستان خود، چارلز آلگرنون سوینبرن[4] و ویلیام موریس[5] نیز قرار داد. این کتاب بسرعت در میان روشفکران ماقبل رافائل[6] و زیبائی شناسان، تبدیل به کتابی محبوب شد.
در اواخر قرن 19 معروفیت "رباعیات" افزایش یافت، مقالاتی در باره آن انتشار یافت، دانشمندان در مورد کیفیت ترجمه به بحث پرداختند، شاعران به تقلید از بندهایی که فیتز جرالد برای ترجمه ابداع کرده بود پرداختند .و "رباعیات" به عنوان یک کار عمده شاعرانه شناخته شد.
مولی شوارتزبرگ[7]، موزه دار مرکز ادبیات انگلستان و آمریکا رانسام و دستیار نمایشگاه اظهار داشت: "برای ما امروز درک این مطلب که تا چه حد این ترجمه برای بخشی از ادبیات ویکتوریائی[8] و حتی مدرن، مهم بود، مشکل است. این موضوع مثالی جالب توجه از نحوه تغییرات قاعده ادبی در طول زمان است. یک قرن پیش، از شاعران آمریکائی و مطمئناً تمامی شاعرانی که به انگلیسی شعر می گفتند، می توانستند ابیاتی از این اشعار را کلمه به کلمه نقل کنند." طیف فوق العادۀ از مطالب ارائه شده در این نمایشگاه نگاهی اجمالی به چیزی را عرضه می کنند که در فرهنگ از دست رفته است."
شوارتزبرگ گفت: "پدیده رباعیات همچنین به ما راه های جدیدی برای فکر کردن در باره ارتباط غرب با "خاورمیانه،" آنگونه که ما امروز آن را می شناسیم، نشان می دهد. نمایشگاه ترجمه فیتزجرالد را در متن تاریخ دیپلماتیک انگلستان با پرشیا که اکنون ایران خوانده می شود، قرار داده است. موارد به نمایش درآمده در این نمایشگاه آثاری از دستنویس های ایرانی تا سفرنامه های انگلیسی ها و تصاویری از شرق، نحوه تحول دیدگاه های غرب از شرق را، بر اساس تصورات خود، ارائه می دهد."
در هنگام تغییر قرن، رباعیات فیتزجرالد از پدیده ای خاص و محدود زبدگان به یک امر هیجان انگیز عمومی تبدیل شد. هنگامی که بازار کتاب گسترش یافت، و انقلابی در فن آوری صنعت چاپ رخ داد، رباعیات در اشکال مختلف توسط شرکت های انتشاراتی بسیاری، به خصوص در ایالات متحده، به چاپ رسید. در 1905، رباعیات از چنان مقبولیت عامی برخوردار شد که موضوع نمایشگاه ماردی گراس[9] در نیواورلئان قرار گرفت.
تا سال 1919، تعداد چاپ های ترجمه فیتزجرالد به 447 رسید. تا سال 2007، در مجموع 1330 متن از رباعیات در غرب از ترجمه فیتزجرالد و دیگر مترجمان، چاپ شده بود. در دهه 1950، از این اشعار چنان وسیع نقل قول گردید که بیش از نیمی از رباعیات در کتاب "نقل قول های بارتلت[10]" و "کتاب نقل قول های اکسفورد[11]" آمده است.
میشل کیسرلیان[12]، همکار مدیریت نمایشگاه و محقق رباعیات گفت: "در اولین دهه قرن بیستم، رباعیات راه خود را در تقریباً کلیه سطوح زندگی مردم گشود. برای مثال، نمایشگاه مدارکی از نمونه های تقلید شده از رباعیات، در طیفی از موضوعات، از مکالمات عاشقانه و اتومبیل ها گرفته تا موضوعات مذهبی و سیاسی ارائه می دهد. رباعیات به ابزاری برای کشف هیجانات و نگرانی های زندگی مدرن تبدیل شد."
این نمایشگاه جستجوگر و بیان کننده یک سئوال است و آن اینکه: "چگونه و چرا یک ترجمه از شعر قرون وسطای ایران تبدیل به یکی از معروفترین کتاب ها در غرب شد؟"
نمایشگاه این داستان را در چهار قسمت بیان می کند. "رباعیات شاعر،" حاوی مطالبی در باره عمر خیام و ادوارد فیتزجرالد، تاریخ فعالیت های امپراطوری انگلیس در ایران و خاورمیانه و انتشار ترجمه، محتوای شاعرانه و پذیرش نخستین آن است. "آیین عُمر" بیانگر فرایند زیبائی شناختی است که موجب شد تا رباعیات به عنوان یک کالای گرانبهای شرقی تثبیت شود. "رباعیات هر روزه" به جایگاه رباعیات در سال های دهه 1950، از ناشران غیر قانونی و سرگرمی های عمومی تا ترجمه های بعدی و پاسخ های ادبی امروزین می پردازد. در پایان، "تحقیق در خیام" به این پرسش که در ایران امروز چگونه رباعیات را تجربه و تفسیر می کنند، در کانون توجه قرار می دهد.
از بخش های برجسته نمایشگاه می توان به دستنویس های قدیمی ایرانی، اولین ترجمه به زبان غربی، سبک هنری و صنایع دستی در تولید کتاب، مجموعه ای از مینیاتورهای چاپ شده، چاپ عظیم و مصور الیهو ودر[13]، مواردی که ملاک بر مفقود شدن چاپ جواهر نشان این اثر که با کشتی تایتانیک حمل می شد، فیلم ها و پوسترها و یک تبلیغ کم نظیربا عنوان "گرد دندان عُمر."
نمایشگاه شامل یک نسخه برداریهایی از تصویرهای تهییه شده توسط "ودر" است که بر روی یک دستگاه صفحه گردان گذاشته شده است. همچنین بخش نهائی نمایشگاه شامل یک فیلم مستند از جیل مورنا[14]، دستیار مجموعه های رانسام سنتر است. او در سال 2008 به ایران سفر کرد و از جایگاه رباعیات در زندگی چهار ایرانی– یک استاد ادبیات، یک قالی فروش شاعر، یک مغازه دار و یک فیلمساز - فیلم مستندی تهیه کرد.
" یک پدیدۀ هیجان انگیز ایرانی: رباعیات عمر خیام در غرب" را می توان از سه شنبه تا جمعه از ساعت 10 صبح تا 5 بعد از ظهر- پنج شنبه ها تا هفت بعد از ظهر- در رانسام سنتر دید. شنبه ها و یکشنبه ها گالری ها از ظهر تا 5 بعد از ظهر بازند و در روزهای دوشنبه تعطیل هستند.
1. Harry Ransom Center
2. Edward FitzGerald
3. Dante Gabriel Rossetti
4. Charles Algernon Swinburne
5. William Morris
6. Pre-Raphaelite
7. Molly Schwartzburg
8. Victorian
9. Mardi Gras
10. Bartlett’s Quotations
11. The Oxford Book of Quotations
12. Michelle Kaiserlian
13. Elihu Vedder
14.Jill Morena
