05 جولای 2005

شاعر ایرانی، عمر خیام، الهام بخش یک فیلم جدید ایرانی- آمریکایی

سازنده این فیلم شش سال برای به تصویر کشیدن زندگی نگارنده رباعیات تلاش کرد

استیو هولگیت
گزارشگر ویژه

خورشید کمند صبح بر بام افکند
کیخسرو روز باده در جام افکند
می خور که منادی سحرگه خیزان
آوازه اشربوا در ایام افکند

پورتلند، اورگان -- این گونه آغاز می شود رباعیات عمر خیام، یکی از معروف ترین شاعران دنیا و احتمالا معروف ترین اثر ادبیات فارسی. چند صد رباعی ای که در این اثر هنری قرن یازدهمی وجود دارند تا کنون به ده ها زبان ترجمه شده اند، و به خاطر زیبایی شان الهام بخش تعداد بیشماری خواننده و ادیب در طی سالیان سال بودند.

حداقل نه نسخه از رباعیات خیام در حال حاضر در ایالات متحده در دست چاپ است، و این اثر کماکان یکی از کتاب های اصلی دروس دانشگاهی در سرتاسر کشور است.

اکثر این کتابها بر اساس ترجمه ادوارد فیتزجرالد، ادیب انگلیسی، از رباعیات خیام در قرن 19 می باشند.

ولیکن، توجه و علاقه هنری آمریکایی ها به عمر خیام فقط از تحسینی که نسبت به بزرگترین اثر ادبی وی دارند، نشات نمی گیرد. داستان زندگی عمر خیام مورد توجه تعداد کثیری رمان نویس و فیلمساز آمریکایی در طی سالها قرار گرفته است. سه فیلم صامت و یک فیلم سینمایی هالیوود در سالهای 1950 بعضا نسخه های عجیب و غریبی از زندگی این مرد بسیار پراستعداد، که در قرن 11 می زیسته و یکی از بزرگترین ریاضیدان های تاریخ، دانشمندی برجسته، شاعری فاضل و شخصیتی مهم در دربار شاهان سلجوقی، را به تصویر کشیده اند.

اینک، پنجمین فیلم قصد دارد تا بار دیگر داستان زندگی عمر خیام را تعریف کند. نگهدارنده: افسانه عمر خیام، فیلم جدیدی که درباره زندگی و آثار این شاعر است، در سینماهای ایالات متحده به روی پرده رفت. نگهدارنده حاصل تلاش عاشقانه فیلمساز ایرانی- آمریکایی، کیوان مشایخ، است که تهیه کننده، نویسنده، و کارگردان این روایت بسیار شخصی از داستان زندگی عمر خیام می باشد.

صحنه های آغازین این فیلم جدید، با هنرپیشگی چندین بازیگر بین المللی از جمله ونسا ردگریو، برنده جایزه اسکار، در ایالات متحده واقع شده، و یک پسر بچه 12 ساله را نشان می دهد که برادر رو به مرگش به او می گوید آنها نواده های این شاعر بزرگ می باشند و می بایستی نام او را زنده نگاه دارند. سپس، فیلم روایتی را که این مرد رو به مرگ برای برادر کوچکترش تعریف می کند، به تصویر می کشد.

موضوع جالب توجه این است که مشایخ داستان زندگی عمر خیام را اولین بار از یکی از اعضای نزدیک خانواده اش، یعنی پدرش، شنید. مشایخ، در مصاحبه ای که با ایران نیوز داشت، این مسئله را کاملا روشن ساخت که قصد وی از ساخت این فیلم ادای احترام به پدرش است. او گفت، "احساس می کنم از این طریق می توانم به گذشته ای که نقش بسیار مهمی در دوگانگی من به عنوان یک فرد ایرانی- آمریکایی داشته، ادای احترام کنم."

احتمالا عمر خیام هم فکر می کرد راه سخت و طولانی ای که مشایخ برای تکمیل فیلمش طی کرده به نوبه خود یک ماجرای جالب است. مشایخ، به دلیل این که مایل بود این فیلم را هر چه موثق تر به تصویر کشد، بیشتر فیلم را در ازبکستان، شهرهای سمرقند و بخارا، فیلمبرداری کرد؛ دو شهری که نقش مهمی در زندگی این شاعر داشتند. تهیه این فیلم، علاوه بر مشکلاتی که به خاطر فیلمبرداری در شرایط بسیار سخت و گاهی هم خطرناک با آن روبرو بودند، با مشکلات اقتصادی نیز دست به گریبان بود، که دو مرتبه باعث توقف فیلمبرداری شد. همچنین مسائل دیگری نظیر جعبه های فیلم که در جای عوضی گذاشته شده بودند و تقریبا نزدیک بود باعث از دست رفتن بیشتر صحنه های فیلم شود، و همچنین بدشانسی مطلق؛ وقتی مشایخ به دنبال یافتن محل مناسب برای فیلمبرداری در مراکش بود، حملات تروریستی 11 سپتامبر 2001 به وقوع پیوست که باعث شد حامیان مالی وی از تهیه این فیلم صرف نظر کنند.

در مجموع، بیش از شش سال طول کشید تا این کارگردان تازه کار پروژه اولین فیلمش را عملی کند، ولی در مصاحبه ای که با ایران نیوز انجام داد با صراحت اظهار داشت که اگر به چیزی شدیدا و عمیقا علاقه داشته باشد حاضر است " هر نوع ازخود گذشتگی برای به دست آوردنش انجام دهد."

سرانجام مشایخ شاهد به واقعیت پیوستن رویایش شده است. این فیلم در ماه ژوئن در لس آنجلس اکران شد و روزنامه لس انجلس تایمز نقد خوبی درباره این فیلم نوشت. همچنین، این فیلم به عنوان یکی از فیلم های برگزیده امسال برای نمایش در فستیوال بین المللی فیلم مسکو انتخاب شده است.

آمریکایی هایی که با آثار عمر خیام آشنایی دارند از تماشاچیان بالقوه این فیلم خواهند بود. علاوه بر فیلم هایی که در بالا به آنها اشاره شد، آمریکایی ها شعرها و نمایشنامه های متعددی بر اساس زندگی عمر خیام و رباعیاتش نوشته اند. در طی سالها، از نام این شاعر به گونه های دیگری که آنقدرها هم برجسته نیستند برای فروش شراب و قالی و به عنوان نام تعداد زیادی رستوران ایرانی در ایالات متحده نیز استفاده شده است.

به گفته مشایخ، در مصاحبه اش با ایران نیوز، بیش از ارزشی که برای نام عمر خیام و بهترین اثر او قائل هستیم، "فلسفه خیام درباره تحمل، بردباری و انسانیت درس های روشن و واضحی هستند که می توان در دنیای پس از 11 سپتامبر از آن استفاده کرد." اینک وی، با ایمانی که نسبت به نیروی پیام جاودانه عمر خیام دارد، در انتظار رای و قضاوت منتقدین و تماشاچیان نشسته است.